Wie heeft de macht in Iran?

Iran heeft een gekozen president, een parlement en regelmatig verkiezingen. Toch kunnen de gekozen ambtsdragers geen vredesakkoord sluiten dat standhoudt. Wie in Teheran echt beslist, is de vraag waarop onderhandelingen over de oorlog telkens dreigen vast te lopen. Het antwoord is dit jaar veranderd.

Hoe werkt het?

Iran kent sinds de revolutie van 1979 twee lagen macht. De gekozen laag bestaat uit de president, die voor vier jaar wordt gekozen, en het parlement. Daarboven staat de opperste leider, een geestelijke die volgens de grondwet het opperbevel over de strijdkrachten heeft, over oorlog en vrede beslist en onder anderen het hoofd van de rechterlijke macht en de commandant van de Revolutionaire Garde benoemt. Hij wordt aangewezen door de Raad van Experts, een college van 88 geestelijken dat om de acht jaar wordt gekozen. Wie zich kandidaat stelt voor die raad, het parlement of het presidentschap, moet eerst langs de Raad van Hoeders: twaalf leden, van wie de leider er zes benoemt. De Raad van Hoeders weert kandidaten die hij niet trouw genoeg vindt aan het systeem, zodat ook de gekozen laag binnen de marges blijft die de leider toestaat.

Welke rol speelt de Revolutionaire Garde?

De Revolutionaire Garde werd in 1979 opgericht om de revolutie te beschermen, naast het gewone leger, dat de nieuwe machthebbers wantrouwden. Ze valt rechtstreeks onder de opperste leider. Na de oorlog met Irak (1980–1988) kreeg de Garde grote overheidsopdrachten en groeide ze uit tot een economische macht, met handelsnetwerken die sancties omzeilen. Ze heeft dus eigen belangen, en een akkoord dat de economie opent of het atoomprogramma inperkt, kan die belangen direct raken.

Waarom hoor je er nu over?

Opperste leider Ali Khamenei werd op 28 februari 2026 gedood, bij het begin van de oorlog met de Verenigde Staten en Israël. In maart koos de Raad van Experts zijn zoon Mojtaba Khamenei als opvolger, de eerste keer dat het ambt van vader op zoon overging. Hij regeert via geschreven verklaringen en is sinds zijn aanwijzing niet in het openbaar verschenen. Met decreten op zijn naam zijn de sleutelposten verdeeld onder hardliners uit de Garde: Ahmad Vahidi, de eerste commandant van de Quds-eenheid voor operaties in het buitenland, leidt de Garde, en Mohsen Rezaei werd in augustus secretaris van de Hoge Nationale Veiligheidsraad, het orgaan waarin de rivaliserende machtscentra samenkomen. President Pezeshkian en parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Ghalibaf pleiten voor een einde aan de oorlog, maar hebben de strijdkrachten niet in handen.

Amerikaanse analisten concluderen dat de beslissingsmacht nu bij een militaire kring rond de Garde ligt. Dat maakt onderhandelen lastig: ook als diplomaten het eens worden, is onduidelijk wie een akkoord kan bekrachtigen. Economische druk heeft die machtsverhouding niet veranderd: de rial blijft dalen en begin oktober zette het regime na onrust over brandstofprijzen overal in het land veiligheidstroepen in, maar volgens analisten is er geen georganiseerde oppositie die de onvrede kan bundelen (stand oktober 2026).

Wat betekent dit voor Nederland?

Wie in Teheran beslist, bepaalt mede of de oorlog eindigt, en daarmee of de Straat van Hormuz weer normaal opengaat. Dat werkt via de olie- en gasprijs door in de Nederlandse energierekening. Ook elke versoepeling van de sancties die Nederland via de EU mee oplegt, veronderstelt een partner in Teheran die afspraken kan nakomen.

Laatst bijgewerkt: oktober 2026