Wat is het internationaal zeerecht (UNCLOS)?
Wie mag waar varen, boren en kabels leggen? Eén verdrag regelt het — en juist de grootmacht die het het hardst afdwingt, heeft het nooit geratificeerd.
Waarom mag een Amerikaans marineschip door de Straat van Hormuz varen ondanks Iraanse dreigementen? Waarom is de Chinese claim op de Zuid-Chinese Zee juridisch afgewezen? En van wie is een gasleiding op de bodem van de Noordzee? Al die vragen komen uit bij hetzelfde verdrag: UNCLOS, de grondwet van de zeeën.
Wat is het?
Het VN-Zeerechtverdrag (1982, van kracht sinds 1994) verdeelt de oceanen in zones met elk hun eigen regels. Simpel gezegd: tot twaalf zeemijl uit de kust liggen de territoriale wateren, waar een land vrijwel soeverein is. Tot tweehonderd zeemijl strekt de exclusieve economische zone (EEZ): daar heeft de kuststaat het alleenrecht op vis, olie, gas en windparken — maar mogen anderen wél vrij doorvaren en kabels leggen. Daarbuiten ligt de volle zee, van niemand. Cruciaal voor de geopolitiek is de doorvaartregel: door zeestraten die internationale wateren verbinden, geldt een recht van doortocht dat een kuststaat niet zomaar mag opheffen.
Waar het knelt
Precies daar waar macht en recht botsen. In de Straat van Hormuz beroept het Westen zich op dat doorvaartrecht, terwijl Iran de zeestraat als drukmiddel gebruikt. In de Zuid-Chinese Zee wees een arbitragetribunaal in Den Haag China's historische claim in 2016 af als strijdig met UNCLOS — waarna Peking de uitspraak simpelweg naast zich neerlegde en doorging met eilandbouw. En in de Noordzee blijkt het verdrag slecht toegerust voor sabotage van kabels en leidingen buiten de territoriale wateren: de bescherming daarvan is juridisch veel dunner dan de meeste mensen aannemen.
De grote ironie
De Verenigde Staten, het land dat de vrijheid van scheepvaart wereldwijd het hardst afdwingt met marine-operaties, hebben UNCLOS wel ondertekend maar nooit geratificeerd — een blokkade in de Senaat die al decennia duurt. Washington houdt zich in de praktijk aan de regels en beroept zich erop, maar staat formeel buiten het verdrag. Dat verzwakt zijn positie telkens wanneer het China of Rusland op schending aanspreekt, en het illustreert de kernzwakte van het zeerecht: er is geen politie. Uitspraken hangen op de bereidheid van staten om ze te respecteren.
Wat betekent dit voor Nederland?
Voor een land dat leeft van zeehandel is UNCLOS geen abstractie maar bedrijfsmodel: het regelt de routes waarlangs Rotterdam draait, de rechten in het Nederlandse deel van de Noordzee waar windparken, kabels en gasleidingen liggen, en het juridische kader waarmee Nederland sabotage kan aanpakken. En er is een Haagse draad: het arbitragetribunaal dat de Chinese claims afwees, zetelde in Den Haag — opnieuw de stad waar het internationale recht wordt uitgesproken, en waar zichtbaar wordt hoe ver dat recht reikt zonder macht erachter.
Laatst bijgewerkt: augustus 2026