Briefing 17 september 2026 — Drie schepen door Hormuz op één dag

Achtergrond — de lopende trends

Golf en energie — de doorvoer verschraalt: sinds de Iraanse blokkade wordt elke alternatieve route voor Golfolie afzonderlijk aangevallen, en het scheepvaartverkeer door de zeestraat zelf is nooit hersteld.

Europa — de architectuur loopt voor op de instemming: de Commissie ontwerpt instellingen sneller dan de hoofdsteden bereid zijn ze te erkennen.

Centrale banken — geloofwaardigheid tegen politieke druk: de prijsschok van de oorlog werkt door in de inflatie, en de vraag is of centrale banken hem mogen bestrijden.

Oekraïne — het initiatief wisselt: voor het eerst sinds 2024 slaagt Kyiv erin een Russische opmars niet alleen te stoppen maar terug te dringen.

Golf — Drie schepen door de Straat van Hormuz op één dag

De Straat van Hormuz is sinds februari maar gedeeltelijk in gebruik, en elk van de omwegen eromheen is inmiddels aangevallen: de Saoedische Oost-Westpijpleiding naar de Rode Zee ligt stil, de route door de Rode Zee zelf wordt beheerst door de Houthi's. Wat overbleef was de zeestraat.

Op woensdag 16 september passeerden nog drie vrachtschepen de Straat van Hormuz, tegen twaalf een dag eerder en een tiendaags gemiddelde van ongeveer zeventien. Van die drie was er één een lege bulkcarrier via de Iraanse route en één een lege producttanker via een route zonder transpondersignaal. De telling is gebaseerd op gegevens van scheepsvolgsystemen en sluit schepen uit die hun transponder hebben uitgezet, dus het werkelijke aantal ligt hoger — maar de richting is ondubbelzinnig.

Tegelijk loopt de Iraanse uitwijkroute vast. Teheran beloofde de blokkade te beantwoorden door meer handel over land te sturen; honderden Iraanse vrachtwagenchauffeurs staan nu vast aan de grens met Pakistan, en hetzelfde gebeurt aan de grenzen met Turkije, Turkmenistan en Afghanistan. De vertraging komt volgens de chauffeurs grotendeels door bureaucratie van hun eigen overheid: ladingen ijzererts, cement en flessengas blijven staan, partijen abrikozen zijn bedorven. Op zee gaat het niet beter, met nieuwe Amerikaanse sancties en aanvallen op Iraanse tankers. En Washington onderzoekt of Iran achter cyberaanvallen zat op twee energietankers die begin augustus door de Straat van Gibraltar voeren op weg naar Texaanse havens; een team van de kustwacht en de FBI ging in de Golf van Mexico aan boord. "Als die systemen kunnen worden gekraakt en overgenomen, kan de bemanning de controle over het schip verliezen", zei schout-bij-nacht Amy Grable van het cybercommando van de kustwacht.

President Trump zei op 17 september dat de bijna zeven maanden durende oorlog met Iran "hopelijk" naar het einde loopt. De cijfers van dezelfde dag vertellen een ander verhaal: niet een conflict dat uitdooft, maar een dat is verschoven van militaire naar economische wurging, en dat beide kanten op werkt. Iran kan zijn export niet kwijt, en de wereld kan de Golf niet uit.

Wat dit betekent in de praktijk: Zolang het aantal passages op dit niveau blijft, is de olieprijs geen weerspiegeling van vraag en aanbod maar van doorvoerrisico, en dat risico wordt per dag opnieuw geprijsd. Voor Nederlandse huishoudens loopt dat via de brandstofpomp en de energierekening; voor Europese raffinaderijen via de vraag welke vaten er deze winter überhaupt beschikbaar zijn.

Europa — Brussel schetst een eigen veiligheidsarchitectuur, Washington dreigt met heffingen

De Europese Commissie is haar bevoegdheden op defensiegebied de afgelopen jaren stap voor stap aan het oprekken, aangejaagd door de Russische oorlog en door de onzekerheid over de Amerikaanse betrokkenheid bij de NAVO. Tot nu toe bleef het bij geld en industriebeleid.

In haar jaarlijkse toespraak van 16 september ging Ursula von der Leyen verder. Ze stelde een Europese Veiligheidsraad voor, een overlegorgaan waarin de Unie samen met Canada, Noorwegen, Oekraïne en het Verenigd Koninkrijk veiligheidsvraagstukken bespreekt. Daarnaast een "noodveiligheidsprotocol" dat hoofdsteden kunnen inroepen als zij zich bedreigd voelen door handelingen onder de drempel van een invasie, "om een Europees antwoord te coördineren, verdere escalatie af te schrikken en de gevolgen te beperken". En een "Europees instrument voor strategische ondersteunende middelen" voor capaciteiten die Europa mist: tankvliegtuigen, lucht- en raketverdediging, militaire satellieten. Eurocommissaris voor Defensie Andrius Kubilius benadrukte dat er geen sprake is van concurrentie met de NAVO: "De NAVO dekt niet alles wat nodig is om op elke noodsituatie voorbereid te zijn."

Op 17 september kwamen de reacties op het Canadese aanbod binnen. Premier Mark Carney sprak het Europees Parlement toe en omarmde het voorstel om geassocieerd lid te worden, met de kanttekening dat de term nog moet worden gedefinieerd. President Trump noemde de hele operatie een mogelijke "vijandige daad" en dreigde met "zeer zware heffingen op Europa". En uit Brussel bleek dat de lidstaten vooraf niet waren geraadpleegd en nog altijd niet weten wat het partnerschap zou inhouden.

Die drie bewegingen horen bij elkaar, en samen laten ze de werkelijke beperking zien. De Commissie kan instellingen ontwerpen: een raad, een protocol, een instrument. Geen van drieën heeft betekenis zonder besluiten van de hoofdsteden, en juist die worden overvallen. Het noodveiligheidsprotocol is daarvan het scherpste voorbeeld: het is precies bedoeld voor het soort handelingen dat Rusland nu uitvoert, maar het werkt alleen als lidstaten bereid zijn het in te roepen, en dat is dezelfde bereidheid die de afgelopen weken bij elk afzonderlijk incident ontbrak. Ondertussen bevestigt de Amerikaanse dreiging de diagnose waarop het hele pakket rust.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor Nederland is de Europese Veiligheidsraad voorlopig een vergaderformat en het strategische-middeleninstrument een begrotingspost. Het verschil zit in het protocol: als Den Haag straks kan kiezen om een sabotagegeval of een dronevlucht Europees te laten behandelen in plaats van nationaal, verandert dat de politieke kosten van reageren. Zonder die keuze blijft elk incident een nationale afweging, en dat is precies de situatie waarin Moskou het goedkoopst opereert.

Verenigde Staten — De Fed verhoogt de rente en trotseert Trump

Sinds zijn benoeming werd Kevin Warsh door veel waarnemers gezien als de man die de Federal Reserve zou buigen naar de wens van het Witte Huis om de rente te verlagen. De Amerikaanse inflatie is intussen opgelopen door de energieschok van de oorlog met Iran, en de lange rente staat op het hoogste niveau in negentien jaar.

Op woensdag 16 september verhoogde het rentecomité van de Fed unaniem de beleidsrente met een kwart procentpunt, naar een bandbreedte van 3,75 tot 4 procent. Het is de eerste verhoging sinds 2023, en de Fed gaf aan bereid te zijn verder te gaan; de renteverwachtingen van de commissieleden wijzen op nog een stap voor het eind van het jaar. De goudprijs zakte een procent. Warsh herhaalde daarbij de maatstaf die hij in Jackson Hole introduceerde, "we moeten er zeker van zijn dat de onderliggende inflatie duidelijk en snel genoeg richting onze doelstelling beweegt", en vulde hem in: de doelstelling is twee procent PCE-inflatie, en "onderliggend" wordt onder meer afgemeten aan hoeveel productcategorieën prijsstijgingen boven de drie procent laten zien. Dat betekent uitdrukkelijk dat de Fed niet door de olieschok heen kijkt, maar erop let of die doorwerkt in andere prijzen.

Het verschil met het verwachtingspatroon is groter dan het kwartje suggereert. Een bestuurder die de president die hem benoemde publiekelijk tegenspreekt, bij een unanieme stemming, enkele maanden voor tussentijdse verkiezingen waarin koopkracht het centrale thema is, geeft een antwoord op de vraag of het Amerikaanse monetaire mandaat politiek te veroveren is. Het antwoord luidt voorlopig nee, en het kost het Witte Huis meer dan een lagere rente zou hebben opgeleverd.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor Europa telt vooral het tweede deel: een Fed die de energieschok niet wegkijkt, houdt de wereldwijde lange rente hoog, en daarmee de financieringskosten van precies de uitgaven waar Europa aan vastzit — defensie, netverzwaring, herbewapening. De Nederlandse hypotheekrente en de staatsschuldrente bewegen mee met een markt waarin het risico inmiddels niet in de kortetermijnrente zit maar aan het lange eind van de curve.

Verder in het kort

Oekraïne: Brigadegeneraal Andrii Biletskyi maakte op 17 september bekend dat de Oekraïense operatie Vivaldi bij Lyman het Russische plan heeft verijdeld om de zogeheten vestinggordel in Donetsk in de tang te nemen, met een noordelijke arm via Lyman en Svjatohirsk en een zuidelijke via Dobropillja. De noordelijke arm is volgens hem operationeel verslagen. De opmars werd mogelijk doordat aanvallen op Russische brandstoflogistiek de dieselgeneratoren van de Russische elektronische oorlogvoering droogleggen — en doordat Kyiv de operatie geheimhield.

Rusland: Russische eenwegdrones van het type Geran zijn uitgerust met straalmotoren, waardoor ze sneller vliegen en de Oekraïense luchtverdediging vaker ontwijken; een van deze toestellen raakte in het weekend een trein bij de Poolse grens. Kyiv werkt aan straalaangedreven onderscheppingsdrones maar heeft die nog niet in gebruik genomen.

Verenigde Staten: Het Huis van Afgevaardigden nam een wetsvoorstel aan dat de president bevoegdheid geeft om heffingen tot honderd procent op te leggen aan de grootste afnemers van Russische olie en gas, in de praktijk China en India, en die Russische functionarissen, banken en tankers van de schaduwvloot op de sanctielijst zet. Het Indiase ministerie van Buitenlandse Zaken waarschuwde dat de maatregel de betrekkingen kan raken; Peking sprak van "eenzijdige sancties zonder grondslag in het internationale recht".

Noord-Korea: Het Multilateral Sanctions Monitoring Team publiceerde een rapport waarin het tot 25.000 Noord-Koreanen telt die in de Russische drone-industrie werken, onder meer in de speciale economische zone Alabuga in Tatarstan. Ze staan geregistreerd als student om sancties te omzeilen en verdienen gemiddeld 7.500 dollar per jaar, waarvan Pyongyang het grootste deel inhoudt.

Zweden: De Zweedse Democraten verloren bij de parlementsverkiezingen ongeveer drie procentpunt, hun eerste daling ooit bij een parlementsverkiezing, en dat verlies gaf de doorslag: het centrumlinkse blok won volgens de prognose met ongeveer 42.500 stemmen en twee zetels van het regeringsblok van premier Ulf Kristersson.

Midden-Oosten: Israël en Marokko spraken tijdens een ontmoeting in New York af hun betrekkingen op te waarderen met ambassades, ambassadeurs en meer rechtstreekse vluchten. Het bouwt voort op het akkoord van 2020, waarin Rabat normalisatie ruilde tegen Amerikaanse erkenning van zijn aanspraak op de Westelijke Sahara.

Oekraïne: De Oekraïense bestuurder in ballingschap van het bezette Olesjky, Tetjana Hasanenko, meldde op 11 september dat er sinds 26 mei geen voedsel meer is geleverd aan de stad, waar naar schatting drie- tot vierduizend mensen zijn achtergebleven. Ombudsman Dmytro Lubinets zei op 16 september dat Rusland een eerder overeengekomen gezamenlijke evacuatie niet nakomt.