Briefing 7 september 2026 — De AfD wint Saksen-Anhalt met 44 procent

Achtergrond — de lopende trends

Duitsland — de brandmuur onder druk: de gevestigde partijen sluiten de AfD sinds jaar en dag uit van coalities, terwijl de partij in de oostelijke deelstaten blijft groeien.

Rusland en het Westen — sabotage onder de drempel: aanslagen op Europese infrastructuur richten schade aan maar blijven bewust onder de grens waarop het bondgenootschap moet reageren.

Europa en China — van dialoog naar instrumenten: Brussel dreigt sinds dit voorjaar met handelsmaatregelen als het handelstekort met Peking niet krimpt, en bouwt intussen aan het gereedschap.

Diplomatie — het spoor is heropend maar leeg: Amerikaanse gezanten waren dit weekend in Moskou en Kyiv, en Poetin herhaalde daar zijn eisen uit 2024 ongewijzigd.

Duitsland — de AfD wint Saksen-Anhalt met 44 procent

De Duitse politiek werkt al jaren met een afspraak die geen wet is maar wel een principe: de brandmuur. Geen enkele gevestigde partij gaat een coalitie aan met de AfD, die door de binnenlandse veiligheidsdienst in verschillende deelstaten als rechts-extremistisch wordt aangemerkt. Zolang de partij twintig, vijfentwintig, dertig procent haalt, werkt die afspraak: de rest kan samen altijd nog een meerderheid vormen.

Zondag 6 september haalde de AfD in Saksen-Anhalt bijna 44 procent, bij een hoge opkomst. In 2021 was dat 20,8 procent. Het is het beste resultaat dat de partij ooit bij een Duitse deelstaatverkiezing heeft geboekt. De CDU van bondskanselier Friedrich Merz, die de deelstaat sinds 2002 bestuurt, viel terug naar ongeveer 17 à 18 procent, van 37,1 procent in 2021 — het slechtste resultaat voor de christendemocraten in Saksen-Anhalt sinds de hereniging. Minister-president Sven Schulze noemde de uitslag "een zware klap" en zei dat zijn partij geen mandaat meer heeft om te regeren. Volgens de voorlopige uitslag komt de AfD net iets tekort voor een absolute meerderheid in het deelstaatparlement. Lijsttrekker Ulrich Siegmund: "We hebben geschiedenis geschreven." Merz zei "diep geschokt" te zijn maar zijn hervormingskoers vast te houden.

Wat verandert er dan? Niet dat de brandmuur is doorbroken, want de AfD kan nog steeds buiten het bestuur worden gehouden, maar dat hij rekenkundig aan het einde van zijn houdbaarheid komt. Een uitsluitingsstrategie werkt alleen zolang uitsluiten mogelijk is. Bij 44 procent wordt de keuze: een coalitie van alle overgebleven partijen samen, of geen regering. En precies die keuze is het beste argument dat de AfD heeft, want een regering van alle partijen behalve één bevestigt het verhaal dat de gevestigde partijen onderling inwisselbaar zijn en de kiezer negeren. Deze maand volgen nog twee deelstaatverkiezingen, in Berlijn en in Mecklenburg-Voor-Pommeren. Let daarbij op wat er in het partijprogramma staat, want dit is niet alleen een Duitse binnenlandse kwestie: de AfD wil de immigratie beperken, de banden met Rusland herstellen en uit de euro stappen.

Wat dit betekent in de praktijk: Duitsland is de grootste economie van de Europese Unie, de grootste nettobetaler aan de EU-begroting en de leverancier van het meeste Europese militaire materieel aan Oekraïne. Een partij die aan alle drie die posities wil tornen, is nu in een deelstaat de grootste met bijna de helft van de stemmen. Voor Nederland raakt dat aan de begrotingsonderhandelingen die deze maand in Brussel lopen, aan de steun aan Oekraïne en aan de euro zelf — niet vandaag, maar wel als dit patroon zich bij de volgende Bondsdagverkiezing herhaalt.

Europa — er is geen antwoord op de hybride oorlog

Sinds de Russische inval in Oekraïne loopt er in Europa een tweede campagne, die minder zichtbaar is: brandstichting in magazijnen en winkelcentra, brandbommen in vrachtvliegtuigen, sabotage van spoor en onderzeese kabels, en sinds vorige maand drones boven een Duitse luchthaven. De aanslagen zijn zorgvuldig gedoseerd. Ze richten schade aan, maar blijven onder de drempel waarop het NAVO-verdrag een collectieve reactie voorschrijft. De vraag die daaronder ligt is of Europa hier een antwoord op heeft.

Deze week hebben Europese defensie- en inlichtingenfunctionarissen die vraag publiekelijk beantwoord, en het antwoord is nee. Europa slaagt er niet in de Russische hybride oorlog af te schrikken, waarschuwen zij, en moet snel nieuwe methoden ontwikkelen om de campagne tegen NAVO-lidstaten te onderdrukken — anders loopt het risico op escalatie met het Kremlin. Dat is de eerste keer dat de mensen die er verantwoordelijk voor zijn dit hardop en publiek zeggen.

Wat verandert er dan? Er komt een concrete reden bij om zich zorgen te maken, en die staat los van de vraag wat Moskou van plan is. Vorige week werd bekend dat bij de aanval op de luchthaven Leipzig/Halle één explosieve drone een geparkeerd Oekraïens vrachtvliegtuig raakte en een tweede vermoedelijk tegen een opstijgend toestel botste. Geen van beide ging af. Was dat wel gebeurd, dan waren er vermoedelijk doden gevallen, en dan had de Duitse regering een aanval met dodelijke slachtoffers op eigen bodem moeten beantwoorden. Een campagne kan gedoseerd zijn in opzet en tegelijk ongedoseerd in gevolg: dezelfde operatie, andere uitkomst. Wie geen instrument heeft om die campagne af te remmen, laat de kans op zo'n uitkomst oplopen. Daar komt bij dat de Amerikaanse opstelling volgens de betrokkenen niet helpt: het onder druk zetten van bondgenoten verzwakt de afschrikking waar de hele constructie op rust.

Wat dit betekent in de praktijk: Nederland heeft in deze campagne al te maken gehad met verstoringen van infrastructuur en met spionage- en sabotagepogingen rond havens en kabels. Wat er nu is bijgekomen, is de erkenning dat er geen werkend afschrikkingsmiddel bestaat — geen sanctie, geen dreiging en geen tegenmaatregel die Moskou ervan weerhoudt door te gaan. Zolang dat zo blijft, is de belangrijkste variabele niet wat het Kremlin wil, maar hoeveel geluk er is bij aanslagen die niet zijn bedoeld om doden te maken.

Handel — Brussel wil Chinese bieders kunnen weren

Het Europese handelstekort met China loopt op tot ongeveer een miljard euro per dag. Brussel heeft Peking dit voorjaar een termijn gesteld: als er voor oktober geen tastbare resultaten liggen, komen de handelsdefensieve instrumenten op tafel. Sindsdien is de vraag welke instrumenten dat dan zijn.

Woensdag wordt er één gepresenteerd. Volgens conceptvoorstellen voor de wetgeving "Made in Europe" krijgen overheden en lokale besturen de mogelijkheid om bij aanbestedingen de voorkeur te geven aan Europese bedrijven boven bieders uit landen die Europese bedrijven geen vergelijkbare toegang tot hun eigen overheidsopdrachten geven — China voorop. Overheidsaanbestedingen zijn goed voor vijftien procent van het bruto binnenlands product van de Unie. Anders dan bij eerdere wetgeving over schone technologie staan er geen voorgeschreven percentages in en is er geen verplichting om iemand uit te sluiten: als een Chinese busfabrikant een beter aanbod doet, mag een gemeente daar nog steeds voor kiezen. Wat verandert is dat er een juridische grondslag komt om het niet te doen. Landen met open aanbestedingsmarkten, zoals het Verenigd Koninkrijk en de landen van de Europese Economische Ruimte, vallen er naar verwachting buiten.

Wat verandert er dan? Het ontwerp is het interessante deel. Een quotum is hard, zichtbaar en aanvechtbaar bij de Wereldhandelsorganisatie. Een bevoegdheid is dat allemaal niet: ze is discretionair, moeilijker juridisch te bestrijden, en ze kan van gemeente tot gemeente verschillend worden toegepast zonder dat iemand daar een handelszaak van kan maken. Het voorspelbare gevolg is een rij lobbyisten voor de deur (Canada en Japan vragen nu al om te worden vrijgesteld) en een instrument dat in de praktijk zoveel effect sorteert als de politieke stemming van dat moment toelaat. Peking heeft eerder bezwaar gemaakt tegen vergelijkbare bevoegdheden in Europese cyberveiligheidswetgeving, en zal dat opnieuw doen.

Wat dit betekent in de praktijk: Dit raakt Nederlandse gemeenten, provincies en waterschappen direct, want zij zijn de aanbestedende diensten. Elektrische bussen, laadinfrastructuur, zonnepanelen, camerasystemen: bij al die aanbestedingen komt er een juridische grondslag om een Chinese aanbieder te passeren, en daarmee een politieke afweging die er eerder niet was. Goedkoper wordt het niet. De vraag is of Europese leveranciers het gat kunnen vullen tegen een prijs die publieke opdrachtgevers kunnen dragen.

Verder in het kort

Kyiv: De Amerikaanse gezanten Witkoff en Kushner spraken zondag enkele uren met president Zelensky over een einde aan de oorlog, een dag na hun ontmoeting met Poetin in Moskou. Het leverde geen doorbraak op en geen staakt-het-vuren. Dat was ook niet te verwachten: Moskou stelde als voorwaarde dat het eerst de rest van de provincie Donetsk inneemt, en die voorwaarde staat los van wat er in Kyiv wordt afgesproken.

Verenigde Staten: Het Amerikaanse banenrapport over augustus kwam vrijdag uit op 162.000 nieuwe banen, ruim boven de verwachting, en het verlies van 23.000 banen in juli werd bijgesteld naar een winst van vergelijkbare omvang. Daarmee is de vraag omgeslagen: analisten gaan er nu van uit dat de Federal Reserve deze maand gaat verhógen. Société Générale ging van geen enkele verhoging dit jaar en volgend jaar naar drie verhogingen van een kwart punt tot in maart 2027. President Trump vroeg vrijdag opnieuw om verlaging.

Uranium: Mijnbouwanalisten voorspellen de komende tien jaar een oplopend tekort aan uranium, nadat jaren van lage prijzen mijnen hadden gesloten. In die krappe markt zou het Russische aandeel in de gedolven wereldproductie tegen 2040 boven een derde uitkomen. Dat is de tegenhanger aan het begin van de keten, bij de kerncentrales die Rosatom deze week in Kazachstan en eerder in Turkije binnenhaalde, en de hardnekkigste: een reactor kun je desnoods elders van brandstof voorzien, een mijn kun je niet verplaatsen.

Canada: De Canadese vergeldingsheffingen tegen de Verenigde Staten gaan dinsdag in, twee weken na het klappen van de handelsbesprekingen, en premier Carney weigert nog altijd te bewegen. Toch heeft Ottawa de onderhandelingen niet doodverklaard. Hoofdonderhandelaar Janice Charette vatte het samen: "de pennen liggen neer, maar de deur staat open." Canada heeft geen alternatieve afzetmarkt die de Amerikaanse ook maar bij benadering kan vervangen, en dat bepaalt de speelruimte.

Groenland: Commissievoorzitter Ursula von der Leyen bracht maandag een bezoek aan Nuuk. Het is het soort bezoek dat op de agenda staat omdat er iets níét gebeurt: sinds de Amerikaanse annexatiedreigingen is Europese aanwezigheid op Groenland zelf een instrument geworden, en Brussel gebruikt het.

Onlineterreur: De Europese coördinator terrorismebestrijding Bartjan Wegter waarschuwde deze week voor extremistische netwerken met "duidelijke transatlantische banden" die kwetsbare jonge Europeanen online rekruteren voor extreem geweld. Hij beschrijft het als "een nieuw verschijnsel van nihilistisch extremistisch geweld", waarbij vooral jonge jongens worden geworven in chatgroepen en geweld niet alleen doel maar ook middel is om status te verwerven. Amerikaanse deskundigen herkennen hetzelfde beeld, zegt hij, maar Washington legt zijn prioriteit elders.