Briefing 14 augustus 2026 — Vijftien landen bouwen een vloot in de Rode Zee

Achtergrond — de lopende trends

Rode Zee — blokkade: sinds de Houthi's op 20 juli een zeeblokkade tegen Saoedi-Arabië afkondigden, worden Saoedische tankers en raffinaderijen aangevallen en varen schepen met uitgeschakelde transponders.

Midden-Oosten — Amerikaanse terugtocht: Washington bouwt zijn militaire aanwezigheid in de regio af, en regionale mogendheden vullen de ruimte die daardoor ontstaat.

Zwarte Zee — havenoorlog: Rusland en Oekraïne beschieten sinds juni elkaars havens en vrachtschepen, met de graanexport van beide landen als inzet.

Europa — droogte: recordlage waterstanden in Donau en Rijn beperken de scheepvaart en de koeling van energiecentrales, uitgerekend in de maand met de hoogste stroomvraag.

Rode Zee — vijftien landen bouwen een vloot

De Rode Zee is sinds drie weken het gevaarlijkste stuk water ter wereld voor Saoedische schepen. Op 20 juli kondigden de Jemenitische Houthi's een zeeblokkade af tegen Saoedi-Arabië; sindsdien zijn Saoedische tankers, de olieterminal bij Yanbu en de raffinaderij bij Jazan meermalen getroffen. Vorige week nog, één dag nadat Turkije, Saoedi-Arabië en Pakistan in Mecca een verdrag tekenden waarin een aanval op één geldt als een aanval op alle drie, sloegen Houthi-drones toe op diezelfde raffinaderij. Het verdrag deed niets. Deze week bleek dat Saoedische tankers hun transpondersignaal uitzetten om niet gezien te worden.

Vrijdag maakte het Saoedische ministerie van Defensie bekend dat vijftien landen een verklaring hebben getekend om een multinationale maritieme verdedigingscoalitie op te richten. Die gaat opereren in Bab al-Mandab, de Rode Zee en de Golf van Aden. Een Saoedische vertegenwoordiger krijgt het commando, een Pakistaanse officier wordt plaatsvervanger. Welke dertien landen verder hebben getekend, is niet bekendgemaakt.

Drie dingen maken dit meer dan een zoveelste vlootverband. Het commando ligt bij precies de twee landen die een week geleden het Mecca-verdrag tekenden — hetzelfde verdrag dat vorige week nog niets bleek af te schrikken. Het gebied is precies dat waar die tekortkoming zichtbaar werd. En de aankondiging kwam uit Riyad. De Verenigde Staten leiden sinds 2022 de internationale zeeveiligheidsoperaties in deze wateren; of Washington nu meetekent, staat niet in het bericht. Analisten voorspelden begin deze maand dat de ruimte die Amerika achterlaat "per commissie" zou worden opgevuld, door verschillende landen tegelijk zonder dat één van hen de Amerikaanse rol overneemt. Dit is de eerste commissie, en de voorzitter is Saoedisch.

Wat dit betekent in de praktijk: De regio bouwt zijn eigen veiligheidsstructuur, en Europa staat er niet in. Nederland en andere EU-landen hebben belang bij deze route: vóór de blokkades ging ongeveer twaalf procent van de wereldhandel door de Rode Zee, en elke maand dat schepen omvaren via Kaap de Goede Hoop kost tijd, brandstof en geld dat in de prijzen terechtkomt. Als een Saoedisch-Pakistaanse vloot die route weer veilig maakt, is dat goed nieuws voor de kosten. Maar het betekent ook dat de spelregels op een van de belangrijkste vaarroutes van Europa worden bepaald door landen waar Brussel niets over te zeggen heeft. En één waarschuwing hoort erbij: de vijftien handtekeningen zijn tot nu toe alleen door Riyad bevestigd, en een verklaring is nog geen vloot.

Moskou weigert zelfs het kleinste bestand

Sinds juni voeren Rusland en Oekraïne een oorlog tegen elkaars zeehandel. Rusland beschiet vrachtschepen en havens rond Odesa, volgens Oekraïense cijfers minstens vijftig vrachtschepen in juni en juli, en Oekraïne treft Russische tankers en havens. Deze week lag de Russische haven Novorossiejsk twee dagen volledig stil na een Oekraïense aanval, waardoor ook de Russische graanexport moet worden teruggeschroefd. Beide landen zijn grote graanexporteurs, en de oogst is net begonnen.

Er lagen deze week twee voorstellen om dat te stoppen. Turkije stelde op 8 augustus een wederzijds moratorium voor op aanvallen op koopvaardijschepen in de Zwarte Zee. En Oekraïne stuurde Rusland via een derde partij het aanbod om over en weer te stoppen met aanvallen op civiele doelen op zee, uitdrukkelijk vanwege de gevolgen voor de wereldvoedselvoorziening.

Vrijdag wees Moskou beide af. Woordvoerster Maria Zacharova zei dat Rusland geen officieel Turks verzoek had ontvangen, dat het niets voelt voor een constructie zoals het graanakkoord van 2022, en dat er "geen basis" is voor een "halve maatregel" die Oekraïne tijdelijk lucht geeft. Minister Lavrov verwierp dezelfde dag elk bestand dat de huidige frontlijn zou bevriezen; Dmitri Medvedev, vicevoorzitter van de Russische Veiligheidsraad, had twee dagen eerder gezegd dat de oorlog "uitsluitend" op Russische voorwaarden eindigt. Amerikaanse analisten lezen dat als binnenlandse politiek: op 18, 19 en 20 september zijn er verkiezingen voor de Doema, en het Kremlin bouwt daar een oorlogsplatform voor.

Wat dit ongewoon maakt, is hoe klein het afgewezen voorstel was. Het ging alleen over zee, alleen over civiele schepen, en het kwam mede van Turkije, een land dat Moskou economisch en diplomatiek slecht kan missen. Bovendien zou het Ruslands eigen graanterminals hebben beschermd, die nu ook stilliggen. Een akkoord afwijzen dat je eigen exporthaven zou ontzien, is alleen logisch als de politieke opbrengst van weigeren groter is dan de economische schade.

Wat dit betekent in de praktijk: De graanprijzen blijven gevoelig voor deze oorlog, en dat werkt door in wat wereldwijd voor brood en veevoer wordt betaald. In 2022 leidde de eerste Russische havenblokkade tot een prijspiek waardoor naar schatting zeventig miljoen mensen extra in voedselonzekerheid raakten. Dat is de vergelijking die op tafel ligt. Voor Turkije is de afwijzing een tweede signaal in korte tijd dat Ankara's bemiddelende rol in de Zwarte Zee minder waard is dan gedacht. En voor iedereen die op een onderhandeld einde hoopt: als Moskou een puur maritiem deelbestand niet eens bespreekt, zegt dat iets over de bereidheid om over de rest te praten.

De Donau legt de Roemeense kerncentrale stil

Europa heeft dit jaar een probleem dat lastig in geopolitieke termen te vatten is: er staat te weinig water in de rivieren. De Rijn is op plekken vrijwel onbevaarbaar, wat de vrachtkosten opdrijft en volgens economen enkele tienden van een procentpunt van de Duitse groei kan kosten. De Donau kampt met recordlage standen. Dat is niet alleen een scheepvaartprobleem: rivieren koelen ook energiecentrales.

Donderdag legde Roemenië de tweede en laatste werkende reactor van kerncentrale Cernavoda stil. De Donau is de enige koelwaterbron van die centrale, die normaal ongeveer een vijfde van de Roemeense stroom levert; de eerste reactor ging op 28 juli al uit om dezelfde reden. Directeur Romeo Urjan zei dat een herstart binnen tien dagen niet in zicht is. De pogingen om het te voorkomen laten zien hoe ver het gaat: het energiebedrijf blies eerder deze maand, met hulp van de marine, een rotspartij op die door de lage waterstand was drooggevallen, en legde het puin zo op de rivierbodem dat er meer water richting de inlaat zou stromen. Het hielp niet. Buurland Hongarije is intussen bezig de Donau af te dammen om zijn kerncentrale Paks nog op minimaal niveau draaiende te houden.

De gevolgen zijn deze week zichtbaar geworden buiten de energiesector. Roemenië koopt stroom bij en heeft opgeroepen zuinig te zijn; als laatste redmiddel kunnen grootverbruikers 's avonds worden beperkt. Autofabrikanten Ford en Dacia hebben hun productie tot 19 augustus stilgelegd om stroom te besparen. Twee autofabrieken in een EU-lidstaat liggen stil omdat een rivier te laag staat.

Wat dit betekent in de praktijk: Dit is geen incident meer maar een terugkerend patroon, en het raakt Europa op drie plekken tegelijk. De stroomvoorziening: twee lidstaten verliezen in dezelfde maand het grootste deel van hun kernstroom, wat de vraag naar geïmporteerde elektriciteit en gas opdrijft in een jaar waarin de gasvoorraden al onder het seizoensgemiddelde liggen. De industrie: onderbroken productie bij toeleveranciers werkt door in Europese ketens, ook Nederlandse. En de logistiek: lage Rijnstanden verplaatsen vracht van schip naar vrachtwagen, wat duurder is en de wegen belast. De winter is de echte test — als de gasvoorraden laag blijven en de rivieren niet herstellen, komt het gesprek over Russisch pijpleidinggas dat Europa in 2022 sloot, weer op tafel.

Verder in het kort

Straat van Hormuz: Twee tankers van het Abu Dhabische staatsoliebedrijf ADNOC zijn donderdagavond door drones geraakt tijdens hun doorvaart. De Verenigde Arabische Emiraten wijzen Iran aan en noemen het piraterij; er vielen geen gewonden. Opvallend is de keuze van het doelwit: de Emiraten hebben het meest geïnvesteerd in routes die de zeestraat juist omzeilen.

Letland: Een Italiaanse straaljager op NAVO-missie heeft vrijdag boven Letland een drone van onbekende herkomst neergehaald, tijdens Oekraïense aanvallen op Russische havens bij Sint-Petersburg. Turkse F-16's stegen op vanuit Estland. Letland houdt de herkomst uitdrukkelijk open: ook Oekraïense drones dwaalden dit jaar meermalen het Baltische luchtruim in.

Wereldbank: De groeiraming voor 2026 is verlaagd naar 2,5 procent, tegen 2,9 procent in 2025 — het laagste cijfer sinds het begin van de coronapandemie. Als oorzaak wijst de Wereldbank de oorlog in het Midden-Oosten aan. Wat een diepere krimp voorkomt zijn de investeringen in kunstmatige intelligentie, en dat is meteen het risico: precies daar vrezen beleggers een zeepbel.

Drones en handel: Washington heft voortaan tot honderd procent invoerrecht op drones zwaarder dan 25 kilo, en 25 procent op lichtere modellen; de EU en Japan betalen minder. China wordt in de aankondiging niet genoemd, maar de Chinese drone-export naar de VS is dit halfjaar al gehalveerd tot ongeveer 50 miljoen dollar. Xi en Trump ontmoeten elkaar over enkele weken.

Taiwan: De jaarlijkse Han Kuang-oefening is vrijdag afgesloten. Nieuw dit jaar: een evacuatie van president Lai tijdens een gesimuleerde onthoofdingsaanval, waaraan hij zelf deelnam, en een eerste test van hoe gemeenten publieke diensten draaiende houden bij uitval van het internet.