Briefing 23 oktober 2026 — de Golf raakt van twee kanten bekneld

Achtergrond — de lopende trends

Iran — de bevroren oorlog: sinds de zomer zet Washington Iran onder druk met een blokkade van de havens en met sancties, terwijl Iran rond Hormuz weer schepen aanvalt en de dreiging van nieuwe luchtaanvallen is teruggekeerd.

Midden-Oosten — de oorlog tussen Saoedi-Arabië en de Houthi's: sinds begin oktober vallen de Houthi's Saoedische vliegvelden en olie-installaties aan, en de Jemenitische stad Taiz is vrijwel ingesloten.

Energie — de dieselcrisis: sinds de aanvallen op raffinaderijen in de Golf is diesel wereldwijd schaars; tot eind september werd hij in een jaar tijd bijna driekwart duurder in de VS en bijna de helft in de EU.

Oekraïne — diplomatie langs Kyiv heen: Washington praat sinds half oktober vooral met Moskou, en Moskou noemt nu een termijn voor gesprekken maar houdt vast aan zijn eisen.

Golf — Washington bereidt zich voor op lange druk op Iran, en de Houthi's openen een tweede front in Saoedi-Arabië

Twee oorlogen in de Golf liepen tot nu toe naast elkaar: de Amerikaanse druk op Iran rond de Straat van Hormuz en de oorlog van de Houthi's tegen Saoedi-Arabië. Deze week raakten ze met elkaar verweven, via de olieaanvoer uit de Golf.

De Amerikaanse en Israëlische strijdkrachten hebben plannen klaar voor een korte en intensieve operatie tegen Iran na de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen van 3 november, meldde de New York Times op 21 oktober op basis van ingewijden. De Amerikaanse VN-ambassadeur Mike Waltz zei op 23 oktober dat Washington daarnaast voorbereid is op een confrontatie die nog een jaar kan duren, met blokkade en sancties tot Teheran beperkingen van zijn atoomprogramma aanvaardt. Pakistan en Irak sloten deze week grensovergangen met Iran, en Washington vraagt de andere buurlanden hetzelfde te doen. Dat wijst erop dat de blokkade van een drukmiddel een economische omsingeling wordt.

Aan de overkant van de Golf haalt Washington intussen zijn eigen mensen weg. Het ministerie van Buitenlandse Zaken gaf op 21 oktober opdracht dat niet-essentiële Amerikaanse overheidsmedewerkers Saoedi-Arabië verlaten, na aanvallen van de Houthi's op burgervliegvelden en olie-installaties. Op het vliegveld van Dammam vielen zeker één dode en acht gewonden. Een dag later droeg Saudi Aramco personeel op Dhahran te verlaten. De oorlog die aan de Jemenitische grens begon, zit nu in het hart van de Saoedische olie-industrie.

Twee feiten wijzen juist op terughoudendheid. De Israëlische gevechtsvliegtuigen die op 19 oktober tot aan de Iraanse grens vlogen, keerden daar om; Amerikaanse en Israëlische functionarissen noemen de vlucht een afschrikking vóór de Israëlische verkiezingen van 27 oktober, geen aanval. En de buitenlandse hulp aan Riyad blijft defensief: Groot-Brittannië stuurt gevechtsvliegtuigen, maar alleen om Saoedi-Arabië te verdedigen. Het blijft bij verdedigen en afschrikken.

Samen maakt dat de Golf kwetsbaarder dan elk van de twee oorlogen afzonderlijk. Washington bereidt zich voor op een druk op Iran die een jaar kan duren, en dat kan Teheran even lang reden geven de Golf onrustig te houden: de Revolutionaire Garde publiceerde al een lijst van olievelden in de Golfstaten die zij bij een aanval als doelwit noemt. Tegelijk raken de door Iran gesteunde Houthi's de Saoedische olie-installaties zelf. Dat kan zwaar tellen voor de dieselcrisis: vóór de oorlog in de Golf raffineerde het Midden-Oosten ongeveer 15 procent van alle diesel in de wereld.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor Nederland wordt de dieselcrisis daarmee waarschijnlijk geen kwestie van weken maar van maanden. Automobilisten en transportbedrijven merken dat aan de pomp, en via Rotterdam, de grootste haven van Europa en een knooppunt voor olie en diesel, komt de onrust in de Golf direct de Nederlandse markt binnen. Voor Nederlandse bedrijven en werknemers in Saoedi-Arabië is het Amerikaanse vertrekbevel het moment om de eigen veiligheidsplannen te herzien. De weken na 3 november kunnen het risicovolst zijn.

Oekraïne — Moskou brengt economische wensen mee naar de gesprekken, geen vredesvoorstel

Dat Washington sinds half oktober vooral met Moskou praat, leek tot nu toe een diplomatieke keuze. Het nieuws van deze week wijst erop dat ook de dieselcrisis meespeelt.

Na het bezoek van de Amerikaanse gezant Steve Witkoff op 21 oktober zei Kremlinadviseur Joeri Oesjakov dat Rusland "in principe" bereid is rond 10 november met de VS en Oekraïne te praten; Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov noemde Abu Dhabi als plaats. Of er een Europese onderhandelaar bij zit, is onzeker. Een vredesvoorstel legde Poetin niet voor. Wat Moskou wel noemde, was economisch: Kirill Dmitrijev, de topman van het Russische staatsinvesteringsfonds RDIF, zei dat beide kanten overeenkwamen de economische samenwerking uit te breiden. En de eerste tanker met Russische diesel is naar de VS vertrokken.

Die tanker is het scharnier tussen de twee trends. Washington schortte op 9 oktober de sancties op voor een beperkte hoeveelheid Russische diesel. Kort daarna drong Washington er volgens Europese functionarissen bij Kyiv op aan de aanvallen op Russische raffinaderijen te stoppen. Het tekort aan diesel uit de Golf, dat de Amerikaanse dieselprijs in september naar een record dreef, maakt Russische diesel waardevol voor Washington. Dat wijst erop dat de economie in de gesprekken vóór het front komt. Moskou kan zo verdienen aan een oorlog in de Golf waar het zelf niet aan deelneemt. Een Kremlinfunctionaris zei tegen het onafhankelijke Russische medium Verstka dat Moskou van de gesprekken geen einde van de oorlog verwacht, maar economische concessies die de begroting helpen.

Eén afspraak past niet in dat beeld. Het bestand in het door Rusland bezette Oleshky, dat het Witte Huis op 23 oktober aankondigde, gaat over het front zelf: vanaf 29 oktober mag er hulp de stad in en kunnen burgers via een veilige doorgang vertrekken. Het is klein, één frontstad, maar het is voor zover bekend de eerste afspraak over de oorlog zelf en niet over de economie.

Wat dit betekent in de praktijk: Nederland voert de Europese sancties tegen Rusland uit, terwijl Washington een deel van de Russische olie-export weer toelaat. Hoe langer de dieselcrisis duurt, hoe groter de verleiding voor Washington om die uitzondering uit te breiden, en hoe meer de Europese sancties alleen komen te staan. De Nederlandse automobilist betaalt intussen mee aan de schaarste die de Russische diesel zo waardevol maakt. Twee datums maken duidelijk welke kant het opgaat: 29 oktober, of het bestand in Oleshky houdt, en rond 10 november, of de gesprekken in Abu Dhabi doorgaan en Europa aan tafel zit.

Verder in het kort

Jemen: De Houthi's namen op 22 oktober vrijwel zeker een deel van de weg tussen Taiz en Aden in. Daarmee kunnen zij snel troepen verplaatsen tussen de belegering van Taiz en het front in het zuiden.

Westelijke Jordaanoever: Twee Palestijnse schutters doodden op 23 oktober twee Israëlische militairen bij een kruispunt nabij Hebron; Hamas eiste de aanslag op en beide schutters werden gedood. Netanyahu liet Hebron afsluiten en kondigde, vier dagen voor de verkiezingen, een militaire operatie aan "zoals sinds de Zesdaagse Oorlog niet meer is gezien".

Oekraïne: Zelensky maakte op 23 oktober bekend dat Oekraïne met Finse bedrijven een eigen systeem voor satellietcommunicatie gaat bouwen. Trump zei een dag eerder dat Elon Musk de toegang tot Starlink had hersteld; Zelensky zegt dat de verbinding nog steeds afgeknepen lijkt.

Servië: Zo'n 150.000 aanhangers van de studentenbeweging betoogden op 22 oktober in Belgrado, drie dagen voor de parlementsverkiezingen van zondag, waarin Aleksandar Vučić na veertien jaar aan de macht kandidaat is voor het premierschap. In veel gemeenten staan meer kiezers op de lijsten dan er volwassen inwoners zijn, meldde de Financial Times.

Zwarte Zee: Het Europees Parlement riep in een op 23 oktober bekendgemaakte resolutie op tot een EU-marineoperatie in de Zwarte Zee, na aanvallen op koopvaardijschepen voor de kust van Bulgarije en Roemenië die aan Rusland worden toegeschreven.

Economie: OpenAI rondt een financieringsronde af tegen een waardering van 1.250 miljard dollar, nadat beleggers zich verzetten tegen de eerder gevraagde 1.400 miljard, meldde de Financial Times op 23 oktober. Een dag eerder verloor de Nasdaq 2,6 procent.