Briefing 30 september 2026 — Het Witte Huis beraadt zich op een uitvoerverbod op diesel

Achtergrond — de lopende trends

Energie — de dieselcrisis: de Amerikaanse dieselprijs staat op recordniveau en de Europese groothandel is afhankelijk van Amerikaanse uitvoer die politiek onder druk staat.

Europa — de industriepolitieke wending: Brussel stuurt overheidsgeld naar Europese productie, botst daarmee met handelspartners en stuit op zijn eigen afspraken.

Technologie — de financiering van de AI-infrastructuur: het geld voor rekencentra en chips komt uit hoeken die steeds verder van het bankwezen af liggen, en de waarderingen hangen af van de Amerikaanse tienjaarsrente.

Verenigde Staten — de tussentijdse verkiezingen: november bepaalt de meerderheden, en de aanloop ernaartoe bepaalt of het Witte Huis nog aan de prijzen sleutelt.

Verenigde Staten — het Witte Huis beraadt zich op een uitvoerverbod op diesel

Sinds de oorlog met Iran de raffinagemarkt uit balans bracht, is de Amerikaanse dieselprijs in de politiek beland. Hij staat op een recordniveau van ongeveer 6,50 dollar per gallon, en dat is in de Verenigde Staten geen technische grootheid maar een prijs die op elk tankstation langs de snelweg staat, vijf weken voor de tussentijdse verkiezingen. Vorig weekend zei Trump dat hij "zeer serieus" naar een uitvoerverbod keek. Deze week is het daar niet bij gebleven.

Op 30 september berichtte de Financial Times dat de president crisisoverleg heeft gehad met zijn adviseurs over de vraag of hij de uitvoer van diesel moet verbieden of langs een andere weg moet ingrijpen. Zijn medewerkers legden hem opties voor, waaronder gedeeltelijke beperkingen naast een volledig verbod. Belangrijker voor Europa is wat er daarnaast gebeurde: functionarissen van de regering hebben bondgenoten, waaronder het Verenigd Koninkrijk, gewaarschuwd voor mogelijke leveringsproblemen. Een functionaris van het Witte Huis zei dat de president "alle opties op tafel" houdt om de binnenlandse brandstofprijzen te verlagen en dat er nog geen besluit is genomen. De krant plaatst hem tussen twee lobby's: Republikeinse partijgenoten die vrezen voor de electorale schade van de dieselprijs, en topmannen van oliebedrijven die hun lucratieve uitvoer willen behouden.

Drie dingen zijn hiermee anders dan een dag eerder. Dat bondgenoten zijn ingelicht, betekent dat Washington verstoring in het buitenland als een voorzien gevolg behandelt en niet als een argument tegen de maatregel. Dat de verkiezingen expliciet als drijfveer worden genoemd, maakt november de relevante termijn en niet de winter. En dat de tegenstand uit de eigen partij en uit de oliesector komt in plaats van uit het buitenland, voorspelt in deze regering weinig terughoudendheid. Goldman Sachs rekende de gevolgen een dag eerder al door: per week dat een verbod duurt, stijgt de Europese groothandelsprijs van diesel met ongeveer drie dollar per vat. Ongeveer de helft van het wegvallende aanbod kan Europa volgens die berekening uit zijn strategische voorraden opvangen, wat die stijging deels dempt.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor Nederland is dit het dossier van deze week met de kortste weg naar de kosten. Diesel zit in de kostprijs van bouw, landbouw, distributie en binnenvaart, dus een verbod van een maand werkt met enkele weken vertraging door in vrijwel alles wat in een winkel ligt. Dat de Britten al zijn gewaarschuwd en Nederland voor zover bekend niet, is het praktische punt om na te gaan: als deze knop in Washington omgaat, is voorbereidingstijd het enige wat een importerend land nog kan winnen. En er zit een ongemakkelijke les in voor de Europese energiepolitiek. Terwijl de Europese energieministers deze week in Dublin spreken over een graad lager op de thermostaat en minder straatverlichting, wordt de prijs die Europa betaalt bepaald in een vergaderkamer in Washington, met een Amerikaanse verkiezingsdatum als klok.

Turkije — Ankara houdt Brussel de douane-unie voor

Brussel is dit jaar begonnen overheidsgeld te sturen naar wat in Europa gemaakt wordt. De voorgestelde Industrial Accelerator Act en een herziening van de regels voor overheidsopdrachten moeten de Europese industriële basis versterken. Tot nu toe ging het daarbij vooral over China en het Verenigd Koninkrijk. Deze week diende zich een partij aan die iets heeft wat die twee niet hebben: een douane-unie met de Europese Unie.

De Turkse minister van Handel Ömer Bolat zei op 30 september in Brussel tegen de Financial Times dat het Europese voorkeursbeleid die douane-unie schendt, omdat die het vrije verkeer van goederen garandeert. Zijn argument is er een van onderlinge afhankelijkheid: de Turkse auto-industrie is zo diep verweven met de Europese dat het beleid beide zou schaden. Volgens hem nemen Europese bedrijven 73 procent van de buitenlandse investeringen in Turkije voor hun rekening, en voert de Europese Unie jaarlijks meer dan 700.000 auto's naar Turkije uit. "In de natuurkunde geldt een wet: elke actie roept een reactie op", zei Bolat. "Dus als onze automarkt wordt afgeknepen, dan moeten wij natuurlijk tegenmaatregelen nemen." Daarbij bood hij aan wat Brussel al jaren van Ankara vraagt: wederzijdse openstelling van de markten voor overheidsopdrachten.

Het antwoord was afwijzend. De Europese Commissie stelt dat het voorkeursbeleid noch de douane-unie noch de regels van de Wereldhandelsorganisatie schendt, en een Europese functionaris formuleerde het onomwonden: Turkije opnemen in het kader voor in Europa gemaakte auto's zou het doel van het hele initiatief ondergraven. Eerst moeten er "duidelijke en wederkerige" toezeggingen over overheidsopdrachten komen, en pas daarna kan er over andere sectoren worden gepraat. Wat dit geval bijzonder maakt, is dat de Europese industriepolitieke wending hier voor het eerst niet op de voorkeuren van een handelspartner stuit maar op een bestaande juridische verplichting. En de asymmetrie die Brussel daarmee aanvaardt, is opvallend: Europa wil de Turkse defensie-industrie binnenboord houden en Turkse auto's buitenboord.

Wat dit betekent in de praktijk: Nederland zit in dit dossier op twee stoelen tegelijk. Als handelsland met een haven die van doorvoer leeft, ziet Nederland in elke nieuwe drempel een kostenpost; als medebeslisser over Europese industriepolitiek heeft het aan precies zulke drempels meegewerkt. Deze week komt de rekening van die spreidstand in zicht, en niet alleen bij Turkije: bij het Verenigd Koninkrijk is toegang tot hetzelfde Europese kader gekoppeld aan invoerheffingen op Chinese elektrische auto's, en de Deense minister van Economische Zaken waarschuwde een dag eerder in het openbaar dat Europa zich met deze koers uit de markt voor buitenlandse investeringen prijst. De vraag die Den Haag zal moeten beantwoorden, is niet of het voorkeursbeleid wenselijk is, maar wat het mag kosten in tegenmaatregelen, en wie die rekening in Nederland betaalt.

Technologie — het venster voor beursgangen wordt kleiner terwijl de tegenbeweging zich organiseert

De bouw van de AI-infrastructuur wordt sinds vorig jaar van steeds grotere afstand tot het bankwezen gefinancierd: eerst met eigen vermogen, toen met privaat krediet en nu via de beurs. Anthropic bereidt de grootste beursgang ooit voor, en die is daarmee geen bedrijfsnieuws meer maar een test van hoeveel van dit bouwprogramma de beurs wil overnemen.

Het prospectus is uitgelekt maar nog niet officieel gepubliceerd, en het bedrijf wil naar verluidt in november naar de beurs. De cijfers staan nu op papier. Vorig jaar boekte het bedrijf een bedrijfsverlies van meer dan acht miljard dollar, bij een omzet die vertwaalfvoudigde tot bijna 4,6 miljard en bedrijfskosten van bijna dertien miljard. In het tweede kwartaal van dit jaar lag de omzet op 11,5 miljard, en het lopende kwartaal wordt naar verwachting het tweede op rij met bedrijfswinst, zij het op sterk aangepaste basis. Voor de komende jaren staan verplichtingen van 518 miljard dollar in de boeken voor clouddiensten, rekenkracht en infrastructuur, en beleggers rekenen op een beurswaarde van meer dan tweeduizend miljard dollar. Die beurswaarde is de beoogde waardering bij de beursgang, niet de huidige waarde.

Het nieuwe zit in het venster voor beursgangen: dat wordt kleiner. Oura, fabrikant van slimme ringen, stelde zijn beursgang deze week uit met een beroep op "onzekerheid in de markt voor beursintroducties", en SB Energy, kernenergiebedrijf Holtec International en OpenAI hebben hun plannen de afgelopen weken alle drie uitgesteld. Tegelijk verhardde de politiek aan beide kanten. Trump, die zorgen over AI-veiligheid eerder een "hoax" en een "zieke complottheorie" noemde, ontving deze week de topmannen van de grote technologiebedrijven in het Witte Huis, onder wie Dario Amodei van Anthropic, en sprak zich daarna uit voor zelfregulering, die hij "geweldig" noemde, terwijl hij strengere regels afwees. Een coalitie van onder meer Google, Meta en Microsoft komt met beloften om de weerstand tegen Amerikaanse rekencentra weg te nemen. En de Democraten voeren campagne met precies die weerstand. Wat dat politiek betekent, vat een analist in de Financial Times het scherpst samen: wie zich tegen rekencentra verzet, wint; wie ze steunt, verliest.

Wat dit betekent in de praktijk: Nederlandse pensioenfondsen en indexbeleggers krijgen de uitkomst van dit dossier automatisch in hun portefeuille, en precies daarom is dat venster relevanter dan de waardering. Een beursgang bij een Amerikaanse tienjaarsrente van 5,25 procent prijst dit bouwprogramma dagelijks en in het openbaar, en verdeelt het risico over spaarders in plaats van over private kredietverstrekkers. Daar zit een tweede laag onder: Nvidia sprak deze week met verzekeraars over het overnemen van het kredietrisico van leningen waarvoor zijn eigen chips als onderpand dienen, omdat die chips bij een faillissement misschien te weinig opbrengen. Wie wil weten hoe stevig deze bouwgolf is, moet dus niet naar de omzetgroei kijken maar naar de vraag wie de restwaarde van een twee jaar oude chip garandeert. Voorlopig is het antwoord: nog niemand.

Verder in het kort

Europese Unie: De topman van chemieconcern LyondellBasell, Peter Vanacker, rekende op 30 september in de Financial Times voor dat de voorgestelde herziening van het Europese emissiehandelssysteem zijn bedrijf tussen 2031 en 2035 ongeveer 600 miljoen euro aan investeringen zou kosten om ongeveer 120 miljoen euro aan gratis emissierechten te behouden. "Waar is de business case?" vroeg hij. Zijn eigen tegenvoorbeeld is het interessantst: de grootste investering van het bedrijf, een recyclingfabriek in het Duitse Wesseling, kwam er doordat Brussel bindende doelen stelde voor het aandeel gerecycled plastic. Verplichtingen aan de vraagzijde leveren voorspelbaarheid op; kosten aan de aanbodzijde doen dat niet.

Frankrijk: Vermogensbeheerder Vanguard waarschuwde op 30 september dat de kredietwaardigheid van Frankrijk "op lange termijn verslechtert" en dat de renteopslag ten opzichte van Duitsland nog aanzienlijk kan oplopen, omdat beleggers eraan twijfelen of de regering het begrotingstekort omlaag krijgt. Het is de tweede grote belegger in twee dagen die het zwakke punt van de eurozone in Parijs ziet en niet in Rome.

Verenigd Koninkrijk: Deskundigen concludeerden op 30 september dat ouderen in Engeland onder het zorgplan van premier Burnham hun huis nog steeds moeten verkopen om de zorg te betalen, tenzij Burnham kiest voor een veel duurder model dat vermoedelijk een belastingverhoging vergt. Bedrijfsleiders zeiden dat zij na het partijcongres niet wijzer zijn geworden van de nadruk die Burnham en minister Healey legden op de "kosten van ondernemen".

Verenigde Staten: Analisten zetten deze week de begrotingsgevolgen van de tussentijdse verkiezingen naast elkaar, en die zijn in de meeste scenario's klein. Bij een verdeeld Congres verandert er weinig, en het pakket van 350 miljard dollar waar Trump om heeft gevraagd komt volgens die analisten neer op ongeveer 0,3 procent van het bruto binnenlands product per jaar. Alleen bij een Republikeinse overwinning in beide kamers ligt er een pakket van meer dan duizend miljard in het verschiet. Eén analist verwacht dat het beleid in de laatste twee jaar van Trumps termijn vooral via presidentiële besluiten zal lopen en niet via wetgeving.

Hongkong: HSBC, naar beurswaarde de grootste bank van Europa, zet volgens de Financial Times van 30 september volledig in op Hongkong en op Chinees vermogen dat het vasteland verlaat, in plaats van op westers kapitaal dat China binnenkomt. Dat sluit aan bij de belastingjacht van Peking op de eigen superrijken: dat wegvloeiende vermogen moet ergens heen.