Briefing 29 september 2026 — Uitgelekte Russische begroting doorbreekt de grens die Moskou zelf stelt

Achtergrond — de lopende trends

Rusland — de oorlogseconomie: defensie neemt een groeiend deel van de Russische begroting in beslag, en de inkomsten houden dat tempo niet bij.

Europa — de energiewinter: de olieprijs staat boven de honderd dollar per vat, de gasvoorraden liggen onder het seizoensgemiddelde en Washington overweegt een uitvoerverbod op diesel.

Irak — het Amerikaanse vertrek: de terugtrekking wordt op 30 september voltooid, terwijl de ontwapening van de sjiitische milities niet is geregeld.

Markten — de olieprijs in de rente: de oorlog in het Midden-Oosten bepaalt in toenemende mate wat staten voor hun leningen betalen.

Rusland — de uitgelekte begroting doorbreekt de grens die Moskou zelf stelt

De Russische oorlogseconomie loopt al twee jaar tegen dezelfde grens aan: defensie kan alleen groeien als er elders geld wordt weggehaald of als er geleend wordt, en de inkomsten uit olie en gas dalen door Oekraïense aanvallen en het westerse prijsplafond. Tot nu toe koos Moskou de eerste route en hield het de tweede binnen zelf gestelde grenzen. Dat is voorbij.

Russische regeringsdocumenten die op 28 september uitlekten, laten zien dat het Kremlin de defensie-uitgaven in 2027 met 27 procent wil verhogen tot 17,1 biljoen roebel, ongeveer 204 miljard dollar, tegen 13,5 biljoen in 2026. Voor de periode 2027 tot 2030 staat in totaal vijftig biljoen roebel gepland, bijna zeshonderd miljard dollar. De rest van de cijfers vertelt hoe dat wordt betaald. De schatting van het begrotingstekort voor 2026 is verdubbeld van 1,6 naar 3,2 procent van het bruto binnenlands product. De totale uitgaven stijgen met 13,2 procent tot bijna 21 procent van het bbp. De netto schulduitgifte van de staat gaat met 26 procent omhoog en het totale leenbedrag met 43 procent, tot 7,7 biljoen roebel in 2027. En de staatsschuld loopt op van 19,9 procent van het bbp in 2026 naar 21,7 procent in 2027, en komt daarmee boven de grens van twintig procent die de Russische autoriteiten zelf als veilig beschouwen.

Dat laatste getal is het interessantst. Een staat die zijn eigen schuldgrens doorbreekt om één campagne te financieren, koopt geen decennium maar een seizoen. Gelezen naast het Russische plan voor de overwinning, dat op 27 september werd bijgesteld en waarin een luchtoffensief deze winter Oekraïne voor het voorjaar van 2027 tot capitulatie moet brengen, is dit het prijskaartje dat eraan hangt. Er is daarnaast een politieke kant, en die kwam deze week ook naar buiten. Het Russische ministerie van Defensie publiceerde op 29 september video's waarop Russische militairen te zien zouden zijn in Ridkodoeb, Novomychajlivka en Nove, één dag nadat Oekraïne bekendmaakte diezelfde plaatsen te hebben heroverd. De beelden zijn echt, maar oud: een Russische militaire blogger wees erop dat op de video van het ministerie een telefoonmast rechtop staat die op de Oekraïense beelden verwoest is. Oekraïne publiceerde daarnaast opnames van meer dan 250 Russische krijgsgevangenen. De Russische oud-politicus Oleg Tsarjov, die de oorlog steunt, noemde de voorstelling van zaken door het ministerie schandalig, omdat Russische moeders en echtgenotes nu Oekraïense video's moeten uitkammen op zoek naar hun familieleden. Russen kunnen een militaire nederlaag accepteren en het leger blijven steunen, schreef hij, maar niet dat ze voor de gek worden gehouden.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor Nederland en de rest van Europa betekent dit dat er een datum op de kalender komt te staan. Als Moskou zijn schuldgrens doorbreekt om deze winter een beslissing te forceren, dan is het voorjaar van 2027 het moment waarop blijkt of het gewerkt heeft, en dat maakt de komende zes maanden de zwaarste van de oorlog en tegelijk de laatste in deze vorm. Voor de Europese begrotingsdiscussie is dat een argument dat maar één kant op werkt: steun die nu aankomt, weegt zwaarder dan steun die in 2028 aankomt. Verder is de tweede helft van dit verhaal het volgen waard. Een leger dat verliezen niet naar boven rapporteert, kan geen reserves inzetten tegen een opmars waarvan het niet op de hoogte is, en een regime dat zijn eigen aanhang voor de gek houdt terwijl het de schuldgrens doorbreekt, verspeelt het politieke krediet dat het juist nodig heeft om die schuld verdedigbaar te houden.

Energie — Brussel vraagt om minder verbruik, Washington overweegt een uitvoerverbod

Europa gaat de winter in met lagere gasvoorraden dan gebruikelijk, met een olieprijs boven de honderd dollar per vat en met een Amerikaanse president die overweegt de uitvoer van diesel stop te zetten. Energiecommissaris Dan Jørgensen noemde dit vorige week de zwaarste winter sinds 2022. Het probleem is niet nieuw; wat deze week duidelijk werd, is welke instrumenten Brussel werkelijk in handen heeft.

Op 29 september kwamen de Europese ministers van Energie informeel in Dublin bijeen. Jørgensen had hun in het weekend een brief gestuurd waarin hij vroeg minder te verbruiken en aandrong op prijsmaatregelen die "goed gericht en tijdelijk" zijn. Zijn concrete suggesties: een maximumtemperatuur in openbare gebouwen instellen, terrasverwarming verbieden en onnodige openbare verlichting 's nachts uitzetten. Het Internationaal Energieagentschap, waarvan de directeur, Fatih Birol, de bijeenkomst toesprak, heeft een langere lijst, met thuiswerken en het verlagen van de maximumsnelheid op snelwegen met minstens tien kilometer per uur. Daarnaast kondigde Jørgensen uitstel aan van de nieuwe Europese methaanregels voor de invoer van olie en gas, met het argument dat ze de leveringszekerheid in gevaar brengen; Washington had zwaar voor dat uitstel gelobbyd. Op de agenda stond ook de beveiliging van de Europese energie-infrastructuur, met een brigadegeneraal van het militair comité van de Europese Unie en de Oekraïense viceminister van Energie aan tafel.

De tegenspraak zat in dezelfde zaal. Verschillende lidstaten hebben de brandstofaccijnzen verlaagd, wat de prijs kunstmatig laag houdt en het verbruik juist opdrijft. De Finse minister van Energie zei tegen de Financial Times dat haar land in de prijzen zou ingrijpen als het de financiële ruimte had; Finland valt onder de Europese procedure voor buitensporige tekorten en heeft die ruimte niet. Ondertussen wordt aan de andere kant van de Atlantische Oceaan de knop bediend die wél verschil maakt. Trump zei in het weekend dat hij "zeer serieus" naar een uitvoerverbod op diesel kijkt om de prijzen te drukken met het oog op de tussentijdse verkiezingen van november. Zijn eigen minister van Energie waarschuwt daar herhaaldelijk tegen, en Goldman Sachs heeft de rekening opgemaakt: een verbod verlaagt de Amerikaanse dieselprijs met ongeveer 25 dollarcent per gallon per week dat het duurt, minder dan vier procent van de huidige 6,50 dollar, terwijl de Europese groothandelsprijs per week met ongeveer drie dollar per vat stijgt. Ongeveer de helft van de Amerikaanse uitvoer die dan wegvalt, kan Europa uit zijn strategische dieselvoorraden opvangen. In het verbod zit ook een Amerikaanse boemerang: diesel, benzine en kerosine komen uit hetzelfde raffinageproces, dus zodra de Amerikaanse opslag vol zit, verlagen raffinaderijen de productie van alles, en dan gaat de benzineprijs met ongeveer dertig cent per gallon per week omhoog.

Wat dit betekent in de praktijk: De Nederlandse rekening van dit dossier loopt via de vrachtkosten en niet via de thermostaat. Bij een verbod van een maand loopt de Europese groothandelsprijs van diesel met ongeveer twaalf dollar per vat op. Dat werkt met enkele weken vertraging door in de prijs van vrijwel alles in de winkel, want diesel zit in bouw, landbouw, distributie en binnenvaart. De strategische voorraden dempen die stijging maar gedeeltelijk. Wat er verder uit Dublin te leren valt, is onaangenaam: de instrumenten die Brussel kan inzetten richten zich op gedrag en zijn vrijwillig, terwijl het instrument dat de prijs echt beïnvloedt in Washington ligt en aan een Amerikaanse verkiezingsdatum is gekoppeld. Dat is een reden om de Nederlandse discussie over accijnsverlaging om te draaien. Wie de pomp subsidieert, houdt de vraag hoog op het moment dat Europa die juist moet terugbrengen, en betaalt daar twee keer voor.

Irak — de militie dreigt, Washington verleent een uitzondering

Irak was tot deze week het dossier waarin twee dingen op 30 september moesten gebeuren: de Amerikaanse troepen zouden vertrekken en de sjiitische milities zouden worden ontwapend. Het eerste gebeurt. Over het tweede liet een van die milities deze week weten wat ze ervan vindt.

De veiligheidschef van Kataib Hezbollah, Aboe Moedjahid Aasaf, verklaarde op 28 september dat zijn organisatie de Iraakse federale regering "met alle middelen" omver zal werpen als die ingaat tegen Iraanse belangen en die van de door Iran gesteunde milities. Hij waarschuwde premier Ali al-Zaydi persoonlijk dat de groep elke regering ten val zal brengen "die niet in het belang van het volk werkt". Aasaf heeft de afgelopen weken meerdere regeringsbesluiten fel bekritiseerd, waaronder het sluiten van de luchthavens van Bagdad en Najaf voor Iraanse vliegtuigen. Over het Amerikaanse vertrek was hij tevreden, met de dreiging erbij dat zijn organisatie de aanvallen op Amerikaanse troepen hervat als de Amerikanen terugkomen.

Wat daarna gebeurde, is de kern van het verhaal. Bagdad had Washington om een uitzondering op de sancties gevraagd nadat het luchthavenbesluit in het weekend massale protesten had uitgelokt, waarin de regering het verwijt kreeg mee te doen aan een Amerikaanse blokkade van Teheran. Die uitzondering kwam er, en ze is nauw omschreven: dertig dagen, alleen voor vluchten van Iraqi Airways die sjiitische pelgrims tussen Iran en de luchthaven van Najaf vervoeren, met strikte voorwaarden. In Najaf staat het mausoleum van imam Ali, waarheen elk jaar de Arbaeen-bedevaart trekt. Daarmee heeft de Iraakse premier iets in handen waarmee hij thuis kan uitleggen dat hij niet alles heeft ingeleverd, zonder dat Washington een bres in het sanctiegebouw slaat. Het is een religieuze uitzondering en geen economische, en dat is precies waarom ze verleend kon worden.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor de oliemarkt is 30 september de datum om in de gaten te houden. Irak produceert ongeveer vier miljoen vaten per dag, en als de milities niet worden ontwapend terwijl de Amerikanen weg zijn, verdwijnt de rem op een gewapende machtsstrijd in een land dat op dit moment een van de weinige producenten is die nog rustig doorleveren. Voor het bredere sanctiebeleid zit hier een les die ook Europese hoofdsteden aangaat. Een campagne die derde landen dwingt te kiezen, werkt het snelst bij de landen die het meest van Washington afhankelijk zijn, en juist die landen kunnen de binnenlandse politieke rekening het slechtst betalen. China en Rusland doen niet mee en merken niets; Bagdad doet mee en moet nu met een pelgrimsvlucht zijn regering overeind houden.

Verder in het kort

Verenigd Koninkrijk: De vijf mannen die de Britse antiterreurpolitie bij de luchtmachtbasis Fairford had aangehouden, kwamen op 28 september na ongeveer een dag op borgtocht vrij. Bij forensisch onderzoek van hun bestelwagens zijn geen werkende explosieven gevonden. Trump zei verrast te zijn door de vrijlating, en de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio stelde dat er "de hand van een buitenlandse actor" in het spel is. Iran ontkent elke rol. Naar Brits recht mogen terreurverdachten veertien dagen zonder aanklacht worden vastgehouden, dus een vrijlating na een dag zegt iets over hoe snel het oorspronkelijke vermoeden verdampte.

Technologie: Anthropic waarschuwde beleggers in zijn beursprospectus van 29 september dat zijn technologie "existentiële risico's voor de mensheid" kan opleveren, en besteedde bijna een derde van dat document aan risico's, waaronder modellen die manipuleren, chanteren en onvoorspelbaar handelen. Bijna een kwart van de omzet van vorig jaar kwam van twee klanten. Over de waardering lopen de schattingen uiteen: bijna duizend miljard dollar volgens de ene bron, meer dan tweeduizend miljard volgens de andere, mogelijk het verschil tussen de huidige en de beoogde waarde. OpenAI trok diezelfde week de introductie van zijn nieuwe model in omdat het slechter scoorde op veiligheidstests dan zijn voorganger.

Europese Unie: Bondskanselier Merz en vijf andere Europese regeringsleiders lieten hun collega's in een brief weten dat zij niet akkoord gaan met de Europese meerjarenbegroting als er niet "honderden miljarden" euro's van afgaan. Daarmee komt de begroting voor 2028 tot 2034 in dezelfde klem als de vorige: meer geld voor defensie en concurrentievermogen, gevraagd door precies de landen die het totaal willen verlagen.

Israël: Israël en de Verenigde Arabische Emiraten bevestigden op 28 september dat premier Netanyahu Abu Dhabi had bezocht voor overleg met president Sjeik Mohamed bin Zayed. De Israëlische omroep Channel 14 meldde dat er daarna uitgebreid overleg volgde met vertegenwoordigers van tien landen, waaronder Saoedi-Arabië, dat het bericht ontkent. De Italiaanse krant Il Foglio zag in vluchtgegevens dat een Libisch vliegtuig, dat in gebruik is bij Saddam Haftar, van Benghazi naar Abu Dhabi vloog op de dag van Netanyahu's bezoek. Zat daar een Oost-Libische delegatie in, dan reikt deze coalitievorming tot in een land waar Turkije aan de andere kant staat.

China: Chinese miljardairs verkochten de afgelopen weken grote pakketten eigen aandelen, onder wie de oprichtersfamilie van hotpotketen Haidilao, voor 350 miljoen dollar. De aanleiding is een deadline van 22 oktober, waarop Chinese superrijken achterstallige belasting over hun buitenlandse trusts tot 2023 boetevrij kunnen afrekenen; Peking behandelt die trusts sinds juli fiscaal als doorkijkconstructies. Achter die belastingjacht zit een begrotingsgat: lokale overheden dragen ongeveer 85 procent van de publieke uitgaven en zagen hun inkomsten uit grondverkoop met ruwweg 65 procent krimpen.

Pakistan: De Pakistaanse legerchef Asim Munir overlegde op 26 september in Riyad met zijn Saoedische en Turkse collega's over het delen van inlichtingen en het samenvoegen van militaire middelen op grond van het verdedigingsverdrag van Mekka. Een Pakistaanse analist rekende deze week voor wat een echte bijdrage aan de Saoedische veiligheid zou vergen: een nieuwe expeditiemacht van twee divisies of een legerkorps, die Riyad dan grotendeels zou moeten betalen. De vraag is daarmee niet of Islamabad wil, maar of Saoedi-Arabië voor die nieuwe Pakistaanse troepenmacht wil betalen.