Briefing 1 november 2026 — Khamenei beveelt vergelding zonder geografische grenzen

Achtergrond — de lopende trends

Iran — aftellen naar een aanval: Washington lijkt een korte, harde campagne voor te bereiden na de verkiezingen van 3 november, terwijl het overleg via Qatar geen stap verder komt.

Verenigde Staten — de verkiezingen beslissen mee: de oorlog met Iran en de benzineprijs van 4,22 dollar per gallon wegen zwaar in de aanloop naar 3 november, en de Democraten staan in de peilingen dertien punten voor, tegen twee eind juli.

Oekraïne — aanvallen diep in Rusland: Kyiv hervatte op 30 oktober ondanks Amerikaanse druk de aanvallen op Russische raffinaderijen, en het Kremlin gebruikt dat om Kyiv af te schilderen als de partij die vrede tegenhoudt.

Oekraïne — Moskou stelt de voorwaarden: Poetin houdt vast aan wat hij de diepere oorzaken van de oorlog noemt, waaronder de uitbreiding van de NAVO, en het enige concrete resultaat van het overleg is een lokaal bestand rond Oleshky dat op 1 november afloopt.

Iran — Khamenei beveelt vergelding zonder geografische grenzen

De oorlog tussen de VS en Iran, die op 28 februari begon, is na een verlopen bestand een strijd op zee geworden: een Amerikaanse blokkade van Iraanse havens tegenover Iraanse aanvallen op schepen in de Golf. Sinds eind oktober wijst veel op een nieuwe Amerikaanse aanval kort na de tussentijdse verkiezingen van 3 november. Golfstaten kregen te horen dat ze zich moeten voorbereiden op een korte, harde campagne, meldde de Wall Street Journal, en de Amerikaanse bevelhebber in het Midden-Oosten legde president Trump persoonlijk aanvalsopties voor. Tegelijk liep er een diplomatiek spoor: vicepresident JD Vance bood Teheran per brief rechtstreekse gesprekken aan, maar Iran antwoordde niet.

Op 31 oktober kwam het Iraanse antwoord op de dreiging. Opperste leider Mojtaba Khamenei ontving die dag de drie hoogste militairen van het land, onder wie de commandant van de Revolutionaire Garde. Hij droeg hen op om op elke dreiging direct te reageren, "zonder geografische grenzen", en de lijst met doelwitten uit te breiden tot alle Amerikaanse en Israëlische bezittingen, "tastbaar en ontastbaar". Chef-staf Ali Abdollahi schreef op X dat Iran mogelijk als eerste toeslaat zodra het tekenen van vijandigheid ziet. De strijdkrachten verhogen hun paraatheid in de Perzische Golf, de Straat van Hormuz en de Golf van Oman, zeiden de commandanten.

Het overleg loopt intussen alleen nog via Qatar. Qatarese bemiddelaars spraken op 30 oktober ruim twaalf uur met Iraanse functionarissen in Teheran en op 31 oktober opnieuw in Doha. Een diplomatieke bron zei tegen de nieuwssite Axios dat over rechtstreekse gesprekken tussen de VS en Iran niets is afgesproken, en een datum voor een Amerikaanse delegatie in Doha is er niet. Minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi zei dat Iran de voorstellen bestudeert, maar gesprekken pas zinvol vindt als Washington de Iraanse voorwaarden aanvaardt. In Saoedische media heette het dat Teheran eerst een volledig staakt-het-vuren eist en de zeestraat alleen heropent in ruil voor garanties dat dat bestand blijvend is.

De Iraanse leider lijkt daarmee te kiezen voor afschrikking door verbreding: niet alleen terugslaan waar een aanval vandaan komt, maar overal waar Amerikaanse of Israëlische belangen liggen. Amerikaanse analisten lezen het bevel als een poging de prijs van een aanval zo hoog te maken dat Washington en Jeruzalem ervan afzien, en tegelijk als voorbereiding op een aanval die Teheran verwacht. Voor de Golfstaten lijkt dat het meest bedreigend, want daar liggen de Amerikaanse bases en de olie-installaties die Iran het snelst kan bereiken. Het Qatarese kanaal blijft open, maar brengt geen nieuw aanbod. Kloppen de Saoedische berichten, dan sluit de eis van een volledig bestand vooraf aan op wat Mohsen Rezaei, secretaris van de Nationale Veiligheidsraad, op 19 september eiste: eerst een einde aan de oorlog en aan de blokkade, dan pas onderhandelen.

Wat dit betekent in de praktijk: Een vergelding zonder geografische grenzen kan ook Europa raken. Amerikaanse inlichtingendiensten gingen eerder dit najaar uit van Iraanse plannen tegen Amerikaanse doelen in Bulgarije en Cyprus, twee EU-landen. De komende dagen zijn daarom een test van twee kanten: geeft Trump na 3 november het bevel tot een aanval, en maakt Iran zijn dreiging dan waar buiten de Golf.

Verenigde Staten — Een Democratisch Congres kan Trump in het buitenland weinig beletten

Trump voert zijn buitenlands beleid in zijn tweede termijn grotendeels buiten het Congres om: de heffingen steunen op wetten die de president zelf bevoegdheden geven, handelsdeals zijn geen verdragen en de oorlog met Iran begon zonder stemming. Op dinsdag 3 november kiezen de Amerikanen een nieuw Huis van Afgevaardigden en een derde van de Senaat, de eerste landelijke uitspraak over die termijn.

De Democraten gelden als favoriet in beide Kamers. Voorspellingsmarkten schatten de kans op een Democratisch Huis op ruim 90 procent en op een Democratische Senaat op ongeveer 70 procent; in de peilingen staan de Democraten gemiddeld 8 punten voor. Trumps goedkeuring ligt tussen 31 en 36 procent. Kiezers die tegen de oorlog met Iran zijn, kiezen met 56 punten verschil voor de Democraten. Peiler Shibley Telhami noemt de oorlog "een portemonneekwestie": diesel kost al het hele najaar meer dan 6 dollar per gallon.

Een Democratische meerderheid verandert in het buitenland minder dan die cijfers doen vermoeden. Om een veto van de president te breken is een tweederdemeerderheid nodig, 290 stemmen in het Huis en 67 in de Senaat, en geen denkbare uitslag komt daar in de buurt. Een gewone wet dwingt de president evenmin tot sancties: het Congres kan hem de bevoegdheid geven, maar hij beslist of hij die gebruikt. Een Democratische Senaat kan wel voorkomen dat een versoepeling van de sancties tegen Rusland in een vredesdeal wettelijk wordt vastgelegd; zo'n versoepeling blijft dan een besluit van de president alleen. Het nieuwe Congres komt pas op 3 januari bijeen.

Juist in de negen weken daarvoor vallen de besluiten die ertoe doen. De verwachte operatie tegen Iran is een besluit van de president. Voor 18 en 19 november is in het Chinese Shenzhen, rond de APEC-top, een ontmoeting van Trump, Xi Jinping en Vladimir Poetin over de oorlog in Oekraïne voorgesteld, zonder de Oekraïense president Zelensky. Over de Amerikaanse troepen in Europa beslist minister van Defensie Pete Hegseth in december, nadat hij op 6 november de opties krijgt voorgelegd. Het Congres legde vorig jaar een ondergrens van 76.000 militairen vast, maar alles daarboven is aan hem.

Waarschijnlijk beperken de verkiezingen Trump vooral thuis, bij begroting en benoemingen, en zal hij zich daarna eerder meer op het buitenland richten. Waarnemers in Washington verwachten dat Trump zijn plaats in de geschiedenis zoekt in grote deals over Iran en Oekraïne.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor Nederland en de andere Europese NAVO-landen valt een besluit dat hen direct raakt niet op 3 november maar in december, als Hegseth over de troepen in Europa beslist. De wettelijke ondergrens bemoeilijkt een terugtrekking tot onder 76.000 militairen; alles daarboven kan Hegseth zelf schrappen. Let daarnaast op Shenzhen: spreken Washington, Peking en Moskou daar over Oekraïne zonder Kyiv aan tafel, dan kan Europa voor een voldongen feit komen te staan.

Oekraïne — Kyiv slaat diep in Rusland toe, Moskou ziet daarin onwil om te praten

Oekraïne voert sinds deze zomer een campagne tegen Russische raffinaderijen en wapenfabrieken. Half oktober lag die even stil, maar op 30 oktober trof Kyiv weer een raffinaderij, ondanks Amerikaanse aandrang op terughoudendheid. Het Kremlin stelt intussen de voorwaarden voor het overleg: een nieuwe gespreksronde in Abu Dhabi kan na 4 november beginnen, maar Moskou maakt die afhankelijk van de situatie aan het front.

Op 31 oktober reikten de aanvallen tot diep in Rusland. Kyiv zegt dat drones twee raffinaderijen troffen in Oefa, in de Russische republiek Basjkirostan, zo'n 1200 kilometer van de Oekraïense grens, met samen een capaciteit van 24 miljoen ton ruwe olie per jaar. Een Oekraïense functionaris zegt dat er één stilligt. In de nacht ervoor raakten drones en Neptune-kruisraketten de Kamenski-fabriek in de regio Rostov; volgens de Oekraïense generale staf maakt die fabriek vaste raketbrandstof. Tijdens een droneaanval op de regio Moskou brandde een brandstofdepot bij de luchthaven Sjeremetjevo. Anatoli Tsoerkin, die de vervoerders op de bezette Krim vertegenwoordigt, zegt dat er op de enige weg van Rostov naar de Krim nog 600 tot 800 vrachtwagens per dag rijden; eerder waren dat er 2000 tot 3000. Dat wijst erop dat de aanvallen ook de bevoorrading van de Krim raken.

Moskou wijst op de aanvallen als bewijs van Oekraïense onwil. Minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov zei op 30 oktober dat de Russische positie sinds 2022 niet is veranderd, inclusief wat Moskou de "grondoorzaken" van de oorlog noemt, en dat de aanvallen diep in Rusland laten zien dat Kyiv zich niet op onderhandelingen voorbereidt. Rusland zelf valt Oekraïne dagelijks aan: in de nacht van 30 op 31 oktober met 134 drones en overdag met nog eens 168.

Daar staat een besluit uit Washington tegenover. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken keurde op 30 oktober de mogelijke verkoop goed van 500 Patriot-onderscheppers aan Oekraïne, betaald door bondgenoten. Het gaat om nieuw te bouwen raketten, die volgens westerse media pas na 2030 komen.

Kyiv kan Rusland steeds verder raken, maar deze verkoop versterkt zijn eigen luchtverdediging deze winter niet. Militaire analisten in de VS verwachten een zware Russische campagne met ballistische raketten en denken dat Moskou met die winteraanvallen een overgave wil afdwingen; de nieuwe Patriots komen daarvoor te laat.

Wat dit betekent in de praktijk: Gaat de verkoop door, dan betalen partners en bondgenoten van Oekraïne voor raketten die pas over jaren komen. Voor de winter telt wat Europese landen uit hun eigen voorraden kunnen missen. Let op de ronde in Abu Dhabi na 4 november: zet Kyiv de aanvallen op raffinaderijen door, dan kan Moskou het overleg uitstellen.

Verder in het kort

Jemen: De Houthi's probeerden op 30 en 31 oktober het kruispunt Souq al Raboua te veroveren, op de weg van Taiz naar Aden. Saoedische vliegtuigen vernietigden volgens Jemenitische bronnen een deel van hun konvooi. Westerse militaire analisten denken dat het bergachtige terrein en de Saoedische luchtsteun een grote opmars naar Aden voorlopig tegenhouden.

Frankrijk: Op 31 oktober gingen in heel Frankrijk volgens de organisatoren 500.000 mensen de straat op tegen de hoge kosten van levensonderhoud, volgens de autoriteiten 320.000. De opkomst was lager dan een week eerder. Het ministerie van Binnenlandse Zaken telde 779 arrestaties, en een gendarme werd in brand gestoken; het Parijse openbaar ministerie onderzoekt een poging tot doodslag. De vakbonden roepen voor donderdag 5 november een landelijke staking uit.

Verenigd Koninkrijk: Oud-minister van Financiën Rachel Reeves pleitte op 1 november in de Sunday Times voor terugkeer in de EU, zonder tijdpad. Haar oud-stafchef Ben Nunn gaat op Downing Street werken aan de relatie met de EU. Voor de Brits-Europese top van 20 november willen ministers volgens dezelfde krant het aantal EU-jongeren van 18 tot 30 jaar dat in het land mag wonen en werken verhogen tot 75.000 à 80.000 per jaar; de EU wil er 100.000.

Canada: De Amerikaanse ambassade in Ottawa beschuldigde de Canadese politici Mélanie Joly, Doug Ford en Anthony Housefather formeel van inmenging in de Amerikaanse verkiezingen. Volgens de ambassade lobbyden zij tegen de Amerikaanse heffingen.

Britse rente: De Bank of England verhoogt donderdag 5 november naar verwachting de rente met een kwart procentpunt. De Britse inflatie liep in september op tot 3,5 procent.