Briefing 26 oktober 2026 — Vučić erkent zijn nederlaag in Servië

Achtergrond — de lopende trends

Europa — onrust aan de randen van de Unie: in Servië protesteerden studenten twee jaar tegen corruptie, en vóór de verkiezingen van 25 oktober waren er zorgen over kiezerslijsten met meer namen dan volwassen inwoners.

Latijns-Amerika — een ruk naar rechts: in Peru en Colombia kwamen dit jaar rechtse presidenten aan de macht, en in Brazilië won Flávio Bolsonaro op 4 oktober de eerste ronde.

Iran — een gepauzeerde oorlog: sinds Trump de grote gevechten stillegde, houden de VS Iran onder druk met een zeeblokkade, terwijl Teheran dreigt Saoedische olie aan te vallen als de oorlog weer oplaait.

Midden-Oosten — een nieuw veiligheidsblok: Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan zetten begin oktober hun verdedigingspact in werking, met troepen in Saoedi-Arabië ter verdediging tegen de aanvallen van de Houthi's.

Servië — Vučić erkent zijn nederlaag in Servië

Servië ging zondag 25 oktober naar de stembus na twee jaar studentenprotest tegen corruptie, begonnen na de instorting van een stationsoverkapping in Novi Sad in 2024, waarbij doden vielen. Aleksandar Vučić, die eerder aftrad als president, wilde premier worden. Vooraf lag een omstreden uitslag voor de hand: in veel gemeenten stonden meer kiezers op de lijsten dan er volwassen inwoners zijn.

Een betwiste uitslag bleef uit. Minder dan twee uur na het sluiten van de stembureaus gaf Vučić zijn nederlaag toe. "Het is duidelijk dat we deze verkiezingen hebben verloren," zei hij. Volgens Vučić haalt de Studentenlijst minstens 135 van de 250 zetels en zijn eigen partij ongeveer 105; het gaat om voorlopige cijfers, andere prognoses komen uit op 138 tot 140 zetels. De opkomst was volgens de eerste cijfers de hoogste sinds ten minste 2000.

Brussel reageerde direct. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en Raadsvoorzitter António Costa zeiden klaar te staan om hervormingen van de rechtsstaat, de persvrijheid en de strijd tegen corruptie te steunen. Eurocommissaris voor uitbreiding Marta Kos: "De deur naar de EU staat open." Vučić zelf zei bij het stemmen nog dat hij bij winst de samenwerking met Moskou wilde versterken; hij gold als de meest pro-Russische leider van de Balkan.

Eén ding past niet in het beeld van een keuze voor Europa. De Studentenlijst maakte EU-lidmaatschap geen hoofdpunt van haar campagne; haar beloften gingen over de rechtsstaat en de aanpak van corruptie, die wel samenvallen met wat Brussel van Servië vraagt.

Het verwachte conflict over de uitslag is er dus niet gekomen. Na Hongarije, waar Péter Magyar in april Viktor Orbán versloeg, verloor ruim een halfjaar later een tweede leider die warme banden met Moskou onderhield, van een beweging die campagne voerde tegen corruptie. Dat wijst op een patroon in de buurt van de Unie, maar geen automatisme: in Bulgarije won president Iliana Jotova, die toenadering tot Moskou bepleit, zondag nipt de eerste ronde, bij een opkomst van ongeveer 22 procent. Het kan ook zijn dat er minder verandert dan de uitslag doet denken: Amerikaanse analisten merken op dat de ligging van het land de koers van elke regering in Belgrado sterk bepaalt.

Wat dit betekent in de praktijk: Servië is sinds 2012 kandidaat-lidstaat, en Nederland beslist als lidstaat mee over elke volgende stap. Nederland legde bij die stappen steeds de nadruk op de rechtsstaat, precies het terrein waarop de nieuwe meerderheid hervormingen belooft. Let de komende weken op de vorming van een regering en op de vraag of de eerste wetten over justitie en media gaan; dan wordt een nieuw hoofdstuk in de onderhandelingen waarschijnlijker.

Brazilië — Lula wint, Flávio Bolsonaro erkent de uitslag niet

Latijns-Amerika schoof de afgelopen anderhalf jaar naar rechts: volgens de New York Times won rechts zeven verkiezingen op rij in de regio. In Brazilië leek dat door te zetten. Flávio Bolsonaro, zoon van de veroordeelde oud-president Jair Bolsonaro, won op 4 oktober de eerste ronde en ging als favoriet de tweede in.

President Lula won zondag 25 oktober toch, met 51,79 tegen 48,21 procent, bij vrijwel alle getelde stemmen. Het is zijn vierde termijn. Sinds 1989, toen Brazilië weer verkiezingen kreeg, heeft nooit een kandidaat gewonnen die in de eerste ronde tweede werd. De meeste peilingen gaven Bolsonaro een kleine voorsprong.

De verkiezingsdag eindigde met een conflict. Opperrechter Cristiano Zanin verlengde de stemming met twee uur voor stembureaus die nog open waren. Lula had conservatieve burgemeesters ervan beschuldigd busritten te schrappen om arme kiezers thuis te houden; het kamp van Bolsonaro vroeg zelf om een verlenging in door noodweer getroffen gemeenten in het zuiden. Flávio Bolsonaro erkent de uitslag niet en wil de verkiezing nietig laten verklaren. Hij noemt de verlenging onaanvaardbaar en wijst erop dat Zanin vroeger de advocaat van Lula was. Een formeel verzoek is nog niet ingediend.

De rechtse reeks in de regio is daarmee gebroken. China, de EU, Mexico, Canada en India feliciteerden Lula; uit Washington, waar Trump de familie Bolsonaro openlijk steunde, kwam maandagochtend nog geen reactie. De strijd kan van de stembus naar de rechter verschuiven. Een nietigverklaring ligt niet voor de hand, omdat ook het kamp van Bolsonaro zelf om een verlenging vroeg, maar het verzoek kan de onrust rond de uitslag aanwakkeren. Lula moet bovendien regeren met een Congres waarin de oppositie de meerderheid heeft, wat zijn ruimte voor nieuw beleid beperkt.

Wat dit betekent in de praktijk: Brazilië is voor Nederland een grote handelspartner; soja, ijzererts en sinaasappelsap komen via de haven van Rotterdam Europa binnen. Met Lula blijft de zittende president aan de macht. Let op de reactie van het Witte Huis en op de vraag of Bolsonaro zijn verzoek echt bij de rechter indient.

Iran — Amerikaanse troepen kunnen binnen 96 uur aanvallen, Riyad praat in Teheran

Sinds Trump de grote gevechten met Iran stillegde, treffen de VS alleen af en toe radars en lanceerinstallaties. Vorige week kwamen plannen naar buiten voor een aanval na de Amerikaanse verkiezingen van 3 november, en Teheran dreigt bij een nieuwe aanval Saoedische olie te treffen. Saoedi-Arabië, zelf al beschoten door de Houthi's, zoekt nu ook het gesprek met Teheran.

Amerikaanse troepen in het Midden-Oosten kunnen binnen 96 uur na een bevel van Trump een nieuwe, mogelijk grote operatie tegen Iran beginnen, meldde CNN op 26 oktober op basis van twee Amerikaanse functionarissen. Er zijn genoeg troepen in de regio, en de operatie zou verder gaan dan het treffen van radars en lanceerinstallaties. Volgens de functionarissen gaat het om de vraag wanneer, niet of; het bevel kan voor het einde van het jaar komen, het waarschijnlijkst na de Amerikaanse verkiezingen. Amerikaanse oorlogsschepen in het gebied bereiden zich voor op een mogelijke escalatie in de komende weken. De blokkade kostte Iran volgens het Amerikaanse Centrale Commando (CENTCOM) al minstens 25 miljard dollar aan olie-inkomsten.

Een aanval vóór de verkiezingen lijkt er niet te komen. Netanyahu wilde Trump overhalen tot een gezamenlijke aanval "vóór de verkiezingen", maar Trump gaf geen groen licht, zei een Israëlische veiligheidsbron. Het kantoor van Netanyahu noemt dat nepnieuws. Israël stemt dinsdag.

Op dezelfde maandag spraken de Saoedische minister van Defensie Khalid bin Salman, de Pakistaanse legerleider Asim Munir en de Turkse inlichtingenchef Ibrahim Kalin in Teheran met Iraanse functionarissen. Intussen hebben de Houthi's sinds 24 oktober minstens twaalf raketten en twee drones op Saoedi-Arabië afgevuurd. Riyad heropende zondag zijn internationale luchthaven, die sinds een dodelijke aanval op 10 oktober dicht was; de Houthi's dreigen haar opnieuw aan te vallen.

De Amerikaanse voorbereidingen wijzen erop dat de pauze het karakter krijgt van een aftelling, met de Amerikaanse verkiezingen als mogelijke drempel. Voor Riyad wordt de rekensom scherper: het staat op de Iraanse doellijst als de VS aanvallen en vecht tegelijk tegen de Houthi's, die door Iran worden gesteund. Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan zetten begin oktober hun verdedigingspact in werking, met troepen in Saoedi-Arabië. Het overleg in Teheran kan betekenen dat zij nu zelf het gesprek met Iran zoeken, naast hun band met Washington.

Wat dit betekent in de praktijk: Brent kostte maandagochtend ruim 114 dollar per vat. Een nieuwe Amerikaanse aanval, en een Iraanse vergelding tegen Saoedische olie, zou die prijs en de energierekening van Nederlandse huishoudens en bedrijven verder opdrijven. Belangrijke data zijn de Israëlische verkiezingen van 27 oktober en de Amerikaanse van 3 november.

Verder in het kort

Frankrijk: Bij protesten tegen de regering op zaterdag 24 oktober telde het ministerie van Binnenlandse Zaken 410.000 deelnemers, de vakbonden 800.000; in Parijs kwam het na de optocht tot rellen. President Macron kondigde maandag aan dat zijn regering een pakket maatregelen zal presenteren; minister Laurent Nuñez verwacht volgend weekend meer onrust.

Duitsland: Berlijn bereidt de aankoop voor van goedkope, in Oekraïne ontwikkelde kruisraketten voor de eigen krijgsmacht, meldde de Financial Times op 26 oktober. Europese landen gebruiken steeds vaker Oekraïense militaire technologie.

Oekraïne: In het bezette Oleshky in de regio Cherson gaat op 26 oktober een humanitair staakt-het-vuren in. Oekraïense en Russische burgerfunctionarissen spraken het rechtstreeks af; het moet voedsel de stad in laten en inwoners de kans geven te vertrekken.

Handel: De EU wil volgens Bloomberg beschermende maatregelen nemen tegen de invoer van Chinese chemicaliën, meubels en machines, mogelijk al in het eerste kwartaal van 2027. Eerder sprak Brussel met Beijing een plafond af van 350.000 Chinese hybride auto's per jaar.

China: De Communistische Partij begon maandag 26 oktober een vierdaags plenum over partijdiscipline. Het kan de laatste grote partijbijeenkomst zijn voor het partijcongres van 2027, waar Xi naar verwachting een vierde termijn krijgt.

Italië: Burgergroepen, gesteund door meer dan honderd advocaten, vechten de nieuwe kieswet van premier Meloni aan bij 29 rechtbanken, meldde de Financial Times op 26 oktober. De wet geeft de winnende alliantie vanaf 42 procent van de stemmen een meerderheidsbonus.