Briefing 22 september 2026 — Twee lidstaten gijzelen de sanctielijst

Achtergrond — de lopende trends

Europa — het sanctieregime: bijna drieduizend personen en entiteiten staan op een lijst die alleen met unanimiteit verlengd kan worden, en die verlenging is de afgelopen jaren steeds duurder geworden.

China — de zuiveringen: sinds 2012 zijn talloze generaals uit het leger verwijderd, en de vraag is telkens of dat controle bewijst of juist het ontbreken daarvan.

Energie — de omweg om Hormuz: naarmate het tankerverkeer door de Golf terugliep, werd de Saoedische pijpleiding naar de Rode Zee de belangrijkste omweg voor olie die anders door de Golf zou gaan.

Oekraïne — het valse frontbeeld: het Russische ministerie van Defensie meldt sinds de zomer veroveringen die op de kaart niet terug te vinden zijn, en doet dat steeds vaker.

Europa — de sanctielijst als gijzelaar

Het Europese sanctieregime tegen Rusland omvat bijna drieduizend personen en entiteiten en moet met unanimiteit worden verlengd. Elke lidstaat kan het dus in zijn geheel laten vervallen. Die constructie was tot nu toe een theoretische zwakte, want de verlenging kwam er telkens, al werd de prijs hoger: Griekenland bedong in juli nog een terugdraaiing van het verbod op wederuitvoer van Russisch vloeibaar gas in ruil voor zijn handtekening onder een ongerelateerd pakket.

Op 22 september zou de hele lijst om middernacht vervallen als er geen akkoord kwam. Frankrijk eiste dat Alisjer Oesmanov van de lijst wordt gehaald, een miljardair wiens staalfabrieken naar verluidt Russische tankfabrieken bevoorraadden, om een geheime afspraak met Azerbeidzjan mogelijk te maken waarbij Franse gevangenen vrijkomen. Parijs dreigde anders het hele pakket te laten sneuvelen. Luxemburg haakte daarop aan met de eis dat ook Michail Fridman wordt geschrapt; Fridman heeft tegen Luxemburg een arbitrageclaim lopen van 15,8 miljard dollar, bijna de helft van de federale begroting van dat land. De ambassadeurs kwamen er na een hele dag onderhandelen niet uit en zaten de volgende ochtend opnieuw om tafel; Letland weigerde toe te geven. Eén ambassadeur zei tegen de Financial Times: "Het is ronduit schandelijk. Dit is het einde van het sanctieregime."

Diplomaten noemden drie gevolgen, ongeacht de afloop. Het idee dat sancties een gezamenlijk offer zijn, houdt geen stand als twee hoofdsteden het collectieve buitenlandbeleid van zevenentwintig landen inzetten voor binnenlandse doelen; geen enkele lidstaat zal voortaan nog instemmen met sancties die zijn eigen belangen raken. Verder laat de Franse afspraak met Bakoe aan Rusland-vriendelijke staten zien dat het opsluiten van EU-burgers het Europese buitenlandbeleid kan bijsturen. En een schrapping op politieke in plaats van juridische gronden slaat de bodem weg onder de rest van de lijst. Een voorgesteld compromis verlengt de sancties tegen de overige oligarchen met drie jaar, uitsluitend om te voorkomen dat andere hoofdsteden de truc overnemen.

Dezelfde dag publiceerde de Financial Times een onderzoek dat laat zien hoe het regime aan de onderkant wordt omzeild. Uit honderdduizenden documenten van binnen A7, een betaalgroep die in Rusland en Kirgizië werd opgezet door de Moldavische oligarch Ilan Sjor met steun van de staatsbank Promsvjazbank en die het Kremlin promoot als alternatief voor de westerse betaalinfrastructuur, blijkt dat er met vervalste papieren meer dan 6,9 miljard dollar door het internationale bankwezen is gesluisd. Rekeningen bij Standard Chartered in Hongkong ontvingen tussen eind 2024 en augustus 2025 1,1 miljard dollar van aan A7 gelieerde entiteiten, DBS in Hongkong 273 miljoen en klanten van Citigroup 74 miljoen. Een deel van de betalingen betrof militair materieel en aankopen door Russische veiligheidsdiensten. De krant identificeerde honderd doorstroomvennootschappen en vond verwijzingen naar minstens honderd andere, waaronder eenenzestig in de Verenigde Arabische Emiraten en zevenentachtig in Hongkong.

Wat dit betekent in de praktijk: De twee berichten zijn dezelfde bevinding op twee hoogtes. Bovenaan wordt de constructiefout van het instrument nu ook echt uitgebuit, en onderaan blijkt dat het instrument met vervalst papier toch al te omzeilen was. Voor Nederland, dat zich de afgelopen jaren consequent achter scherpere pakketten schaarde, betekent dit dat de zwaarste kosten van sancties voortaan aan de onderhandelingstafel vallen en niet in de Russische economie. De implicatie is dat de discussie over het gebruik van bevroren Russische tegoeden voor Oekraïne aan gewicht wint: dat vermogen staat vast, een jaarlijks te verlengen lijst niet.

China — de militaire commissie krimpt tot twee actieve leden

Xi Jinping voert sinds 2012 een van de omvangrijkste zuiveringen in de moderne Chinese geschiedenis, en het leger is de laatste jaren het voornaamste doelwit geworden. De vaste uitleg daarvan luidt dat het consolidatie bewijst: wie de top van het leger kan opruimen, heeft die top in de hand. De tegenlezing is dat een apparaat dat zijn eigen commando blijft afbreken, een probleem heeft dat het niet opgelost krijgt.

Peking maakte op maandag 21 september in een officiële aankondiging bekend dat Zhang Youxia en Liu Zhenli uit de Communistische Partij en uit het leger zijn gezet, wegens ontrouw, corruptie en andere ernstige disciplinaire schendingen. Zhang was vicevoorzitter van de Centrale Militaire Commissie, daarmee de tweede man onder Xi, en gold lang als diens naaste militaire bondgenoot. Liu was commissielid en stafchef van de Gezamenlijke Staf. Het onderzoek naar beiden werd in januari aangekondigd en eind augustus werden ze al uit de staatscommissie gehaald. Van de oorspronkelijk zevenkoppige commissie zijn nu nog twee actieve leden over, van wie Xi zelf er één is. Het Chinese staatspersbureau meldde dat het tweetal "rode lijnen en fundamentele grenzen heeft overschreden".

Het tijdstip is wat deze zuivering onderscheidt van de vorige. Xi vertrekt deze week voor een staatsbezoek naar Washington, waar handel, kunstmatige intelligentie en nationale veiligheid op de agenda staan. Dat hij zijn tweede militaire man verwijdert in de dagen vóór zo'n reis, laat zich op twee manieren lezen die elkaar uitsluiten: ofwel is de controle zo volledig dat de ontwrichting niets kost, ofwel loopt de disciplinaire machine inmiddels op een schema dat de diplomatieke agenda niet kan onderbreken.

Wat dit betekent in de praktijk: Voor wie in Washington aan tafel zit, is de praktische vraag wie er aan Chinese zijde nog militaire toezeggingen kan doen. Afgelopen weekend zijn twee vaste overlegorganen afgesproken over handel en kunstmatige intelligentie, maar een militair equivalent ontbreekt, en de functionaris die daarvoor het aangewezen aanspreekpunt was, is daags voor het vertrek uit de partij gezet. De implicatie is dat een commissie van twee actieve leden geen institutionele rem meer heeft in het enige scenario waarin zo'n rem ertoe doet: een crisis rond Taiwan of in de Zuid-Chinese Zee.

Energie — de olieprijs hangt aan één pijpleiding

Sinds het tankerverkeer door de Straat van Hormuz werd ingeperkt, is de Saoedische Oost-Westpijpleiding naar de Rode Zee het belangrijkste alternatief geworden om olie op de wereldmarkt te krijgen. Op 13 september legden droneaanvallen de leiding stil en stopten de ladingen in de haven van Yanbu.

Op 22 september herstartte Riyad de pijpleiding, waarna de export uit Yanbu diezelfde dag kon hervatten. Brent zakte met meer dan twee dollar naar het laagste niveau sinds 8 september. Dat is de hele vorm van deze markt in één dag: de prijs reageerde niet op een verandering in de Saoedische productie, maar op de beschikbaarheid van één stuk infrastructuur.

De rekening van de maanden daarvoor komt intussen elders binnen. Capital Economics waarschuwde dat een olieprijs van 110 tot 120 dollar gedurende een half jaar de wereldgroei zou terugbrengen naar ongeveer twee procent, tegen 3,5 procent vorig jaar. De Amerikaanse Federal Reserve, de Europese Centrale Bank en de Bank of Japan verhoogden deze maand alle drie hun rente, omdat de energieprijzen de inflatie opdrijven. Macron zei vorige week een G7-top te willen beleggen over het vrijgeven van meer strategische olie- en brandstofreserves, al waarschuwen analisten dat zulke vrijgaven weinig aan de prijs veranderen en regeringen kwetsbaarder maken voor de volgende verstoring. Ondertussen verschuift de inkoop in Azië: Chinese olie-importen uit Rusland stegen in augustus met 22,6 procent ten opzichte van juli en met 41,3 procent op jaarbasis, terwijl de aankopen uit Saoedi-Arabië bijna halveerden. De totale Chinese import lag wel 22,9 procent lager dan een jaar eerder, dus Moskou wint aandeel in een krimpende markt.

Wat dit betekent in de praktijk: Drie grote centrale banken die de rente verhogen midden in een energieschok, is de volgorde van de jaren zeventig, en die volgorde maakt van een scheepvaartprobleem een hypotheekprobleem. Wie in Nederland dit najaar een hypotheek afsluit of verlengt, merkt daarin de gevolgen van een pijpleiding in de Saoedische woestijn. De structurele les is ongemakkelijker: de aanvoer van de wereld hangt aan een handvol vaste, aanwijsbare objecten, en zowel Oekraïne als de Houthi's hebben inmiddels laten zien dat ze zulke objecten goedkoop kunnen raken.

Verder in het kort

Polen: De Poolse minister van Defensie zei op 22 september dat Washington overweegt vijftienduizend militairen te stationeren op een voorgestelde permanente basis, met bouwkosten van meer dan vier miljard dollar en een besluit binnen twee tot drie maanden. Nu staan er tussen de 6.500 en 7.500 Amerikaanse militairen in Polen. De Amerikaanse aanwezigheid in Europa wordt dus niet alleen kleiner, maar ook anders verdeeld: minder in Duitsland, geconcentreerd aan de oostflank.

Irak: Premier Ali al-Zaidi kondigde op 22 september aan dat gewapende groepen pas op 30 juni 2027 volledig ontwapend zullen zijn, te beginnen met een bestand van negentig dagen waarin facties die hun aanvallen staken niet door Amerikaanse troepen worden aangevallen. De eerdere toezegging was 30 september, de datum van de volledige Amerikaanse terugtrekking. Die deadline wordt dus niet gehandhaafd maar verplaatst, met negen maanden.

Groenland: De Verenigde Staten heropenen een basis uit de Koude Oorlog in het zuiden van Groenland en bouwen er een tweede op de oostkust, onder een akkoord met Denemarken en Groenland dat op 22 september zou worden getekend. Kopenhagen presenteert het als het onderbrengen van de Arctische veiligheid bij de NAVO in plaats van bij een bilaterale afspraak. Annexatieretoriek wordt daarmee beantwoord met infrastructuur, wat voor alle drie de partijen de goedkoopste uitweg is.

Jemen: Houthi-leider Abdulmalik al-Houthi eiste in een toespraak op 21 september dat Saoedi-Arabië ophoudt Jemen zijn olie, gas en overige grondstofrijkdom te "onthouden". De Houthi's wezen eerdere Saoedische bestandsvoorstellen af omdat die hun geen toegang tot brandstofinkomsten of salarisbetalingen garandeerden. De verovering van de kust is dus het drukmiddel en het doel is geld, niet grondgebied.

India, China en Pakistan: Peking en Islamabad stelden op 22 september een gezamenlijke grenscommissie in voor hun ongeveer 560 kilometer lange grens in de Himalaya. New Delhi reageerde dat "er geen grens bestaat tussen Pakistan en China", een verwijzing naar het akkoord uit 1963 over de vijfduizend vierkante kilometer grote Shaksgam-vallei, die India tot Kasjmir rekent. Het gebied kijkt uit op het meest blootgestelde Indiase garnizoen, op de Siachen-gletsjer, en ligt aan de noordelijke toegang van de Chinees-Pakistaanse economische corridor.

Turkije en Afghanistan: De Turkse inlichtingenchef Ibrahim Kalin bezocht op 16 en 17 september Kabul en Kandahar, zijn eerste reis naar het Taliban-emiraat sinds zijn aantreden, en reisde daarna door naar Islamabad. Een geplande ontmoeting met Talibanleider Haibatullah Akhundzada ging naar verluidt niet door. Ankara probeert de Pakistaans-Afghaanse ruzie te sussen om Islamabad meer ruimte te geven voor zijn rol in het Midden-Oosten.