Briefing 29 juli 2026 — De pauze in de Iran-oorlog duurde vijf dagen

Achtergrond — de lopende trends

Iran-oorlog — een pauze zonder akkoord: de Amerikaanse bombardementen lagen sinds 24 juli stil, maar de zeeblokkade van Iraanse havens bleef en over de doorvaart is niets afgesproken.

Verenigde Staten — het munitieplafond: de voorraden onderscheppingsraketten slinken sneller dan de fabrieken ze kunnen aanvullen, wat de ruimte voor escalatie beperkt.

China — meeprofiteren zonder partij te kiezen: Peking hield zich vijf maanden lang materieel afzijdig van de oorlog en kocht intussen goedkope olie van beide kanten.

Rusland-Oekraïne — de oorlog om de uitvoer: beide landen vallen elkaars exportinfrastructuur aan, en de Amerikaanse houding tegenover Kyiv is de afgelopen weken merkbaar warmer geworden.

De pauze in de Iran-oorlog duurde vijf dagen

Op 24 juli staakten de Verenigde Staten hun bombardementen op Iran. Wat bleef, was de zeeblokkade van Iraanse havens en een gesloten Straat van Hormuz. Oman bemiddelde namens de Golfstaten en legde Teheran een plan voor waarin de doorvaart weer open zou gaan tegen betaling van vrijwillige vergoedingen. Vorige week meldden bemiddelaars bovendien dat er een formeel bestand van tien dagen op tafel lag. Iran zweeg.

Woensdag kwam het antwoord, en niet aan de onderhandelingstafel. Amerikaanse en Saoedische vliegtuigen bombardeerden gezamenlijk gewapende groepen in Irak die aan Iran gelieerd zijn, de eerste Amerikaanse luchtaanvallen in het Midden-Oosten sinds de pauze inging. De Iraakse Volksmobilisatie-eenheden, die formeel deel uitmaken van het Iraakse veiligheidsapparaat, meldden minstens twintig doden en tweeëndertig gewonden op verschillende bases. Iran zei op zijn beurt Amerikaanse bases in Jordanië te hebben beschoten en op schepen in de Straat van Hormuz te hebben gevuurd; Amman claimt alle raketten te hebben onderschept en Washington bevestigde een "verrassingsaanval" te hebben afgeslagen. Teheran wees het Omaanse voorstel af: het eist dat al het inkomende en een deel van het uitgaande scheepvaartverkeer door Iraans gecontroleerde vaargeulen gaat. President Trump zei tegen Fox News "We gaan ze hard raken", en over gesprekken: "We laten ze gewoon doorpraten." De olieprijs steeg voor het eerst sinds de pauze scherp.

Wat verandert er? Tot deze week kon je hopen dat de onderhandeling ging over de vraag of Iran de zeestraat mag beheersen. Uit Iraanse staatsmedia, parlementaire debatten en Amerikaanse berichtgeving rijst een preciezer beeld op van hoe dat besluit in Teheran tot stand komt, en het laat zien dat die hoop op een verkeerde veronderstelling rust. Binnen het regime strijden drie groepen om het beleid. De dominante groep, geleid door Revolutionaire Garde-commandant Ahmad Vahidi, wil best onderhandelen maar accepteert geen uitkomst zonder volledige zeggenschap over de doorvaart. Daartegenover staat een groep rond president Pezeshkian, minister van Buitenlandse Zaken Araghchi en parlementsvoorzitter Ghalibaf, die de economische schade wil beperken. Het beslissende detail is dat die tweede groep het oneens is over de weg, niet over de bestemming: ook zij wil zeggenschap, alleen minder ver reikend en zonder verdere economische pijn. Een derde, ultraharde factie rond Saeed Jalili wijst elke onderhandeling af en houdt Vahidi vast aan de revolutionaire principes.

Wat dit betekent in de praktijk: De onderhandelingsruimte is kleiner dan de diplomatieke drukte suggereert. Er wordt niet onderhandeld over de vraag of de Straat van Hormuz Iraans wordt, maar over hoe Iraans. Voor Europa is dat de kern van het probleem: elke uitkomst waarover nu serieus wordt gesproken, laat de doorvaart waarvan de Europese energieprijzen afhangen in Iraanse handen, tegen een prijs die Teheran per land kan variëren. Wie erop rekende dat de pauze het begin van een akkoord was, heeft deze week gezien dat een pauze ook gewoon een adempauze kan zijn. Bemiddelaars boden tien dagen bestand aan en kregen vijf dagen stilte, gevolgd door raketten.

China koopt zich langs beide blokkades heen

Er lopen twee zeeblokkades tegelijk in de regio. Iran houdt de Straat van Hormuz dicht. De Houthi's in Jemen kondigden op 20 juli een blokkade af van Saoedische scheepvaart door Bab al-Mandab, de doorgang naar de Rode Zee. Samen bepalen ze hoeveel olie uit de Golf de wereldmarkt bereikt. China was in deze oorlog vijf maanden lang opvallend afwezig: geen wapens aan Iran, geen veroordeling van de Amerikaanse aanvallen, wel goedkope olie inkopen bij iedereen die verkopen moest. Die afzijdigheid gold als bewijs dat Peking en Washington hun onderlinge verhouding uit de brand willen houden.

Deze week bleek Peking wél actief, alleen op een andere manier. Volgens zes ingewijden die persbureau Reuters sprak, heeft China de Houthi's gevraagd Chinese tankers ongehinderd door de Rode Zee te laten varen. Scheepvaartgegevens tonen dat sinds de afkondiging van de blokkade minstens vier tankers met Saoedische olie voor China Bab al-Mandab zijn gepasseerd. Israëlische media beschrijven hetzelfde kanaal en voegen eraan toe dat het ook om petrochemische lading uit Saoedische havens gaat. Los daarvan meldde Reuters dat Iran binnen enkele weken de eerste levering krijgt van maximaal vierhonderd Chinese schouderraketten voor luchtverdediging, een order van zestig tot zeventig miljoen dollar die per vliegtuig vanuit Urumqi via Pakistan zou gaan. Peking noemt dat bericht "volstrekt ongegrond" en Islamabad ontkent betrokkenheid; Teheran bevestigt niets.

Wat verandert er? Een blokkade die uitzonderingen verkoopt is geen embargo meer, maar een tolregeling. China haalt de Houthi-blokkade niet weg, breekt haar niet en veroordeelt haar niet: het koopt een vrijstelling, wat goedkoper is en de blokkade volledig intact laat tegenover alle anderen. Dat is precies het model dat Iran aan de andere kant van het Arabisch schiereiland probeert te vestigen bij Hormuz. Twee blokkades, dezelfde commerciële logica. Het bericht over de luchtafweerraketten komt voorlopig van één persbureau en wordt door twee regeringen ontkend, dus daar past terughoudendheid. Klopt het, dan doorbreekt Peking het patroon van materiële afzijdigheid waarop de hele redenering over Chinees-Amerikaanse toenadering rustte.

Wat dit betekent in de praktijk: De cijfers over verstoorde scheepvaart geven een te somber beeld van wat er werkelijk beweegt, en een te rooskleurig beeld van wie ervoor betaalt. Wie de juiste vlag voert of de juiste relatie heeft, vaart door; wie dat niet heeft, betaalt de oorlogspremie. Europa hoort in de tweede categorie. Nederlandse bedrijven en huishoudens dragen de volle kosten van een blokkade waar de grootste olie-importeur ter wereld zich tegen betaling aan onttrekt. En zolang China zijn aanvoer op deze manier veilig kan stellen, heeft Peking geen enkele reden om druk uit te oefenen op een oorlog die de Amerikaanse raketvoorraden opmaakt en de Europese energierekening verhoogt.

Washington richt zich niet meer op de verkoper maar op de kopers

Vier jaar sancties tegen Rusland hebben zich vrijwel allemaal op de verkoper gericht: Russische banken, Russische olie, Russische schepen. De andere helft van elke transactie bleef buiten schot, want die bestaat uit landen die Washington niet wil straffen. Wijlen senator Lindsey Graham werkte twee jaar aan een wet om dat te veranderen. Zijn begrafenis was dinsdag in Washington; president Zelensky en premier Netanyahu zaten in de kerkbanken.

Enkele uren na de dienst hield de Senaat een eerste, symbolische stemming over die wet, en de steun was overweldigend. Volgens de Financial Times staan de Verenigde Staten nu op het punt sancties op te leggen aan kopers van Russische olie en gas. Het ontwerp is verhelderend: de wet richt zich op de vijf grootste afzonderlijke afnemerlanden en niet op blokken, met een uitweg voor landen die minder dan vijftien procent van de Russische gasverkopen afnemen en aantoonbaar aan afbouw werken. China koopt ongeveer de helft van de Russische ruwe olie, India nog eens zesendertig procent. Europa neemt negenenveertig procent van de Russische LNG af en valt door die drempel grotendeels buiten de regeling. Zelensky sprak dinsdag in het Witte Huis met Trump over Amerikaanse licenties om zelf Patriot-onderscheppingsraketten te bouwen, en de Amerikaanse gezanten Witkoff en Kushner gaan voor het eerst naar Kyiv, na acht reizen naar Moskou.

Wat verandert er? Rusland wordt deze week aan twee kanten tegelijk aangepakt. Aan de vraagkant dreigt Washington de afnemers te raken. Aan de aanbodkant trof Oekraïne in de nacht van dinsdag op woensdag twee van de grootste Russische raffinaderijen, een Lukoil-installatie in de regio Perm op ruim vijftienhonderd kilometer van Oekraïne en een fabriek in Ryazan. Belangrijker dan de afstand is de methode. Volgens de Financial Times is Kyiv overgestapt van brede aanvallen die branden moesten veroorzaken naar gerichte treffers op onderdelen die moeilijk te vervangen zijn, met als doel installaties langer stil te leggen in plaats van ze te beschadigen. Dat is dezelfde verschuiving die sancties op machineonderdelen zo pijnlijk maakt: je vernietigt niet de voorraad maar het vermogen om te herstellen.

Wat dit betekent in de praktijk: De rekening van deze wet komt niet in Moskou terecht maar in New Delhi en Peking, en dat is precies waarom er in Washington aarzeling bestaat. India is de belangrijkste tegenwicht tegen China in Azië en tegelijk de tweede afnemer van Russische olie. Wie India straft, duwt het richting Peking; wie India ontziet, houdt de Russische oorlogskas gevuld. Voor Nederland zit het effect in de prijs: minder Russische olie op de wereldmarkt betekent hogere olieprijzen op precies het moment dat de Golf al grotendeels dicht zit. De uitzondering van vijftien procent is geen technisch detail maar de manier waarop Europa buiten de eigen maatregel wordt gehouden, en dat verschil zal in Delhi worden opgemerkt.

Verder in het kort

Chipmarkt: De Zuid-Koreaanse beurs verloor ruim tien procent. Geheugenfabrikant SK Hynix zakte dertien procent en Samsung veertien, samen goed voor meer dan de helft van de index; de Nasdaq 100 dook kort tien procent onder de recordstand van begin juni. De directe aanleidingen: berichten dat China zelf hoogwaardige chipmachines is gaan maken, de beursgang van de Chinese geheugenfabrikant CXMT die op dag één bijna vierhonderdzeventig procent steeg, en tegenvallende cijfers van SK Hynix ondanks een omzetgroei van 257 procent. Banken als Goldman Sachs en JPMorgan eisten extra onderpand van hedgefondsen met geconcentreerde posities. Het is dezelfde beweging die maandag het aandeel ASML acht procent kostte, en dezelfde uitkomst die de Amerikaanse exportcontroles moesten voorkomen.

Amerikaanse voorraden: Een rapport van denktank CSIS schat dat er nog minder dan 827 Patriot- en minder dan 278 THAAD-onderscheppingsraketten in Amerikaanse voorraden liggen, tegenover ongeveer 2.200 en 452 voor de oorlog. Drie ingewijden zeggen tegen CNN dat die schattingen dicht bij de interne overheidscijfers liggen. CSIS waarschuwt dat slinkende voorraden de VS en bondgenoten kunnen dwingen "meer risico te nemen bij onderscheppingen", omdat er geen goede alternatieven zijn. Dat de eerste aanval na de pauze samen met Saoedi-Arabië werd gevlogen in plaats van alleen, past in dat beeld.

Noord-Korea: Zelensky zegt dat Rusland sinds juni bases in de regio Voronezj gereedmaakt voor ongeveer dertigduizend extra Noord-Koreaanse militairen en meer ballistische raketten. Eerdere uitzendingen kwamen op zo'n vijftienduizend man. Zuid-Koreaanse onderzoekers becijferen dat Pyongyang alleen al aan vier uitzendingen in maart 620 miljoen dollar verdiende. Satellietbeelden wijzen intussen op voorbereidingen voor de eerste Noord-Koreaanse militaire verkenningssatelliet sinds 2024. En in de recente Chinese verklaringen over Noord-Korea komt het woord kernontwapening niet meer voor.

Oekraïne en de EU: Hongarije vertraagt opnieuw de toetredingsonderhandelingen met Oekraïne, en deze keer niet onder Orbán maar onder zijn hervormingsgezinde opvolger Magyar. Boedapest hield vorige week de opening van twee onderhandelingsblokken tegen, over de interne markt en over economisch en sociaal beleid, terwijl de Europese Commissie vindt dat Oekraïne aan alle formele eisen voldoet. De les is dat niet de regering maar de vetostructuur de rem is: elk blok vereist unanimiteit van alle zevenentwintig lidstaten.

Bosbranden en klimaatbeleid: Eurocommissaris voor crisisparaatheid Hadja Lahbib noemt de branden in Frankrijk en Spanje de rekening voor het traineren van klimaatbeleid door de lidstaten. "De Commissie kan alleen zo ambitieus zijn als de lidstaten willen", zei ze tegen de Financial Times, en ze rekende voor dat één euro aan voorbereiding ongeveer honderd euro aan herstel bespaart. In beide landen viel de oppositie de regering aan over het tekort aan blusvliegtuigen. Herverzekeraar Swiss Re houdt het voorzichtig op "minstens honderden miljoenen euro's" schade in Frankrijk alleen.

Irak tussen twee aanbiedingen: Terwijl Amerikaanse en Saoedische vliegtuigen Iraanse bondgenoten op Iraaks grondgebied bombardeerden, zat premier al-Zaidi in Ankara. Hij sprak met president Erdogan over de Development Road, de corridor die de Iraakse haven Grand Faw via Turkije met Europa moet verbinden, en tekende een akkoord waarmee het Turkse staatsoliebedrijf toetreedt tot het olieveld van Kirkuk. Er kwam ook een vaste watercommissie, het duurzaamste Turkse drukmiddel over Bagdad. Twee wederopbouwaanbiedingen voor dezelfde staat, in dezelfde week.