Briefing 28 juli 2026 — Iran valt de omweg om Hormuz aan

Achtergrond — de lopende trends

Iran-oorlog — een pauze zonder akkoord: de Amerikaanse bombardementen liggen sinds vrijdag 24 juli stil, maar de zeeblokkade van Iraanse havens blijft en de doorvaart bij Hormuz komt niet op gang.

Energie — de omwegen worden het probleem: nu de zeestraat dicht is, hangt de wereldmarkt aan pijpleidingen en alternatieve routes die zelf kwetsbaar blijken.

Verenigde Staten — de rem zit in de fabriek: de discussie over slinkende voorraden afweerraketten is geen incident maar een structureel productieprobleem.

Golfstaten — van weigeren naar onderhandelen: de landen die Iraanse zeggenschap over de doorvaart principieel afwezen, praten nu over de voorwaarden.

Iran richt zich niet op de zeestraat, maar op de omweg eromheen

Sinds Iran de Straat van Hormuz in februari grotendeels sloot, was er één geruststellende gedachte: de Golfstaten bouwen eromheen. Saoedi-Arabië heeft de Petroline, een pijpleiding dwars door het koninkrijk die olie uit het oosten naar de haven Yanbu aan de Rode Zee brengt. De Verenigde Arabische Emiraten breiden hun terminal in Fujairah uit. Wie genoeg omleidingen bouwt, maakt de zeestraat op termijn minder waard als drukmiddel. Die redenering stond tot deze week overeind.

Maandag 27 juli sneuvelde ze. Saoedi-Arabië meldde drones te hebben neergehaald die op olie-installaties in de oostelijke provincie en op Riyad waren gericht, gelanceerd vanuit Irak, en eiste van Bagdad dat het Iraakse grondgebied niet langer als lanceerplatform dient. Jordanië haalde twee drones neer. Aan Iran gelieerde media berichtten over brand bij Abqaiq, de grootste olieverwerkingsinstallatie ter wereld; Israëlische media publiceerden satellietbeelden van vuur op die locatie. Niemand eiste die aanval op. De Houthi's meldden wél aanvallen op precies de infrastructuur die Saoedische olie uit het oosten naar de exporthavens aan de Rode Zee vervoert. Abqaiq is het beginpunt van de Petroline.

Wat verandert er? De doellijst is niet willekeurig. Abqaiq, Yanbu en Jizan zijn samen de fysieke omweg om Hormuz. Structureel gezien wijst dat op een gerichte poging om die omweg onbruikbaar te maken, zodat Iraanse zeggenschap over de doorvaart niet te ontlopen valt. De Iraanse parlementsvoorzitter Ghalibaf zei het op 22 juli hardop: als Iran geen olie mag verkopen, "verkoopt niemand olie". Volgens een Saoedische inschatting die The Wall Street Journal citeert, kwam tot de helft van de bijna duizend drone-aanvallen op het koninkrijk sinds februari vanuit Irak. Persbureau Reuters kreeg intussen van een hoge Iraanse functionaris te horen dat Iran zijn aanvallen staakt zodra de VS dat doen. Iran zelf claimde niets: de Revolutionaire Garde noch het reguliere leger eiste de aanvallen op.

Wat dit betekent in de praktijk: Diversificatie is geen uitweg meer uit de onderhandeling, maar onderdeel ervan. Zolang Europa en Azië konden hopen dat pijpleidingen en alternatieve havens de zeestraat langzaam irrelevant maken, was afwachten een strategie. Die hoop is nu duurder geworden: een pijpleiding is met een drone van enkele tienduizenden dollars wekenlang plat te leggen. Voor Bagdad is de rekening het scherpst. Premier al-Zaidi beloofde onderzoek en zei dat Irak zijn grondgebied niet laat gebruiken tegen bevriende landen, maar de milities die vanaf zijn grondgebied vuren opereren buiten zijn gezag — en op 30 september verstrijkt de termijn waarbinnen ze ontwapend hadden moeten zijn.

Oman legt Iran een plan voor waarin de doorvaart geld gaat kosten

De hele oorlog draait om één vraag: van wie is de Straat van Hormuz. In het akkoord van juni stond dat de doorvaart zou heropenen "zonder heffingen". De Amerikaanse minister van Financiën Bessent dreigde in mei iedereen aan te pakken die Iraanse tol zou faciliteren. Elk voorstel dat Iran sindsdien deed om zelf de doorvaart te "beheren", is door Washington en de Golfstaten afgewezen. Betalen was het principe dat niet ter discussie stond.

Dinsdag meldde Reuters dat Oman namens de Golfstaten een plan bij Teheran heeft neergelegd om de doorvaart te beheren, inclusief het innen van *vrijwillige* vergoedingen voor het gebruik ervan. Een hoge Iraanse bron zei dat Teheran nog niet had gereageerd. President Trump sprak over "goede gesprekken"; Iran ontkent dat er onderhandeld wordt en houdt vol dat de zeestraat dicht is en onder Iraans beheer staat. Uit institutionele bronnen blijkt dat dit geen nieuw voorstel is maar een terugkerend: Iran heeft eerdere vrijwillige varianten afgewezen en wil een verplichte tol, terwijl de VN blijft herhalen dat betaling voor vrije doorvaart in strijd is met het internationaal recht.

Wat verandert er? De onderhandeling is verschoven van *of* er betaald wordt naar *wie het tarief vaststelt*. Dat is een grotere stap dan het lijkt. Een vrijwillige bijdrage voor geleverde diensten laat de rechtsvraag open: wie betaalt, erkent geen soevereiniteit. Een verplichte tol doet dat wel, want alleen wie de doorvaart beheerst kan betaling afdwingen. Iran houdt daarom niet vast aan het geld maar aan het principe erachter. En omdat Teheran zijn tarieven politiek kan differentiëren (bevriende landen krijgen korting), zou een verplichte tol de zeestraat veranderen van een knelpunt in een instrument om bondgenootschappen te belonen.

Wat dit betekent in de praktijk: Er tekent zich een uitkomst af waarin Hormuz opengaat tegen betaling, en dat is voor Europa de slechtst voorbereide variant. De Nederlandse en Europese energieprijzen hangen aan een doorvaart waarover onderhandeld wordt door Oman, de Golfstaten, Washington en Teheran. De EU zit aan geen enkele tafel, terwijl de Emiraten sinds half juli openlijk om Europese marineaanwezigheid vragen. Zonder eigen inbreng koopt Europa straks de uitkomst zonder er iets over te hebben kunnen zeggen — en betaalt het de rekening in de vorm van een structureel hogere prijs per vat.

De Amerikaanse rem op escalatie zit niet in de politiek maar in de fabriek

Vorige week bleek dat de VS een aanvalsgolf van twee weken had klaarstaan en die uitstelde, deels vanwege slinkende voorraden Patriot-raketten en andere onderscheppingsraketten. President Trump ontkende dat er een tekort is. Het bleef bij een woordenwisseling zonder cijfers.

Die cijfers zijn er nu. Amerikaanse strijdkrachten vuurden in de eerste maand van de Iran-oorlog naar verluidt meer dan duizend Tomahawk-kruisraketten af, tegenover een gemiddelde aanschaf van 86 stuks per jaar tussen 2015 en 2026. Van de PAC-3-onderscheppingsraket werden tussen 2019 en 2023 jaarlijks 146 tot 328 exemplaren gekocht; de productie ligt inmiddels rond de 600 per jaar, met een meerjarenplan dat op termijn naar 2.000 moet. Het Pentagon werkt met meer dan 200.000 leveranciers en heeft geen volledig zicht op de onderste lagen daarvan.

Wat verandert er? Het probleem is geen geld en geen industriële omvang, maar knelpunten. Moderne precisiewapens hangen aan raketmotoren, springstoffen, zoekkoppen en militaire elektronica, en de productielijn gaat niet sneller dan het traagste onderdeel. De historische oplossing, civiele fabrieken laten omschakelen, werkt niet meer omdat die overlap na de Koude Oorlog is verdwenen. Bovendien bedienen dezelfde lijnen tegelijk de Iran-operatie, de leveranties aan Oekraïne, de verkopen aan bondgenoten én de reserve die Washington achterhoudt voor een mogelijk conflict met China. Wat telt is dus niet de totale voorraad maar wat er overblijft, en die twee getallen kunnen ver uiteenlopen. Nieuwe capaciteit is jaren weg: een Texaans project voor zware zeldzame aardmetalen mikt op eind 2028.

Wat dit betekent in de praktijk: Escalatie is voor Washington een afnemend bezit geworden, en iedereen kan dat nalezen. Voor Teheran betekent het dat volhouden niet alleen een politieke gok is op de Amerikaanse verkiezingen van november, maar ook een rekensom over voorraden. Voor Nederland en de rest van Europa is de doorwerking directer dan ze lijkt: dezelfde productielijnen leveren de luchtverdediging die Oekraïne nodig heeft en die Europese landen zelf hebben besteld. Elke week intensieve operaties in de Golf is een week uitstel elders. Wie de Europese defensie-uitgaven beoordeelt op de vraag of er wapens komen in plaats van budgetten, kijkt naar de juiste maat.

Verder in het kort

Olieprijs: Brent zakte maandag tot 9,5 procent op het nieuws van de Amerikaanse pauze en noteerde dinsdagochtend rond 87 dollar. De bandbreedte van juli liep van 71 dollar op 1 juli tot 101 dollar op 23 juli. Belangrijker dan de koers is de fysieke krapte: de gesloten zeestraat haalt ongeveer een vijfde van de wereldolie en een vergelijkbaar deel van de verhandelde LNG uit de markt, en de aanpassing loopt via slinkende voorraden in plaats van via de prijs. Diesel ligt inmiddels zo'n 80 procent boven het niveau van eind januari, ruwe olie ongeveer 50 procent. De Europese gasopslag zit dicht bij het laagste niveau sinds 2011.

Israël en Turkije: De Israëlische minister van Defensie Katz zei dat Israël niet zal toestaan dat Turkije Syrië versterkt en tegen Israël keert, en sprak over een "opkomende Moslimbroederschap-as" van Turkije en Qatar. Energieminister Cohen voegde toe dat Israël bases in Syrië zal vestigen als Turkije dat doet. Katz meldde ook dat Israël Iraanse energie-installaties wil aanvallen maar op Amerikaanse weerstand stuit, uit vrees voor Iraanse vergelding en een wereldwijde energiecrisis. Trump zei op de Israëlische bezwaren tegen F-35-verkoop aan Turkije dat niemand Washington vertelt wat het wel en niet mag verkopen.

Rusland en Armenië: Poetin drong er in een telefoongesprek bij premier Pasjinjan op aan dat Armenië "zo snel mogelijk" een referendum houdt over toetreding tot de EU dan wel het behoud van het lidmaatschap van de Russisch geleide Euraziatische Economische Unie. Pasjinjan klaagde dat Russische beperkingen op Armeense producten in strijd zijn met beide verdragen. Eerst economische druk, dan de eis dat de koers aan een stemming wordt onderworpen.

Chipmachines: Het aandeel ASML verloor maandag bijna acht procent op berichten dat een door de Chinese staat gesteund consortium eigen DUV-lithografiemachines maakt. Dat is niet de EUV-topklasse en de aantallen zijn klein, maar DUV is het werkpaard van de chipproductie. Het is precies de uitkomst die de Amerikaanse exportcontroles moesten voorkomen: door China de toegang te ontzeggen, is Peking zelf gaan bouwen.

Russisch gas: De EU draaide haar plan terug om Europese bedrijven te verbieden Russisch LNG naar landen buiten de Unie te vervoeren. Griekenland eiste die ommekeer in ruil voor instemming met een los pakket maatregelen tegen Moskou. Contracten van vóór februari 2022 mogen worden nagekomen zolang de volumes niet boven die van 2025 uitkomen. Het Franse TotalEnergies kan daardoor naar verwachting gas uit het Siberische Yamal-project aan Aziatische klanten blijven verkopen.

Argentinië: IMF-directeur Georgieva bezocht president Milei en noemde Argentinië "in een sterke positie": de inflatie daalde naar 33,5 procent, er kwamen drie kredietverhogingen in drie maanden en de reserves verdubbelden naar circa 49 miljard dollar. De timing is niet toevallig. Volgende maand begint Buenos Aires met aflossen: eerst 800 miljoen dollar, komend jaar nog eens zeven miljard aan het IMF en ongeveer 23 miljard aan alle schuldeisers samen.